Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Qırım yarımadasında internet sıñırlavlarını ilân etip, qırımlılarnı "boyun egmege" çağırdı. Alâ daa boyun egmege istemegenler ve işğaldeki vaziyetni keniş kütlege tarif etkenler – çeşit taqiplerge oğray. Rusiye akimiyeti keçken sene qırımlı vatandaş jurnalistleri ve blogerlernen nasıl küreşti – bu maqalede oquñız.
"Susmamağa qarar berem"
Keçken yılnıñ mayıs ayında Rusiye Adliye nazirligi "çetel agentleri" cedvellerini yañartıp, anda "Qırım birdemligi" teşebbüsiniñ vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı kirsetti. "Bozuvları" 16 maddeden ibaret, amma bayağı bulanıq – ukrayin ve çetel neşirleri içün yazdı, çıqış ve intervyülarında "Rusiye akimiyetiniñ qararları aqqında yañlış malümat" berdi.
"Çetel agenti" statusını alması böyle taqipniñ qurbanlarına yaşayışlarınıñ bir çoq saasında büyük sıñırlavlar bere. Amma, "Qırım birdemliginiñ" vatandaş jurnalistiniñ aytqanına köre, bu sıñırlavlar ve qanunsızlıq, apisler, tintüv, uydurılğan davalar aqqında indememezlik arasında saylap, o, susmamağa qarar berdi.
Al-azırda Lutfiye Zudiyeva onı isbatlanmağan malümatqa esaslanıp ve qanunnı yañlış iza etip "çetel agenti" olaraq tanığanlarını mahkemede isbatlamağa tırışa. Eki seviyede de – birinci mahkemede ve istinaf mahkemesinde – vatandaş jurnalistiniñ delillerine emiyet berilmedi, amma o, özüni imaye etmege planlaştıra ve temyiz mahkemesine şikâyetini azırlay.
Aynı vaqıtta, Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ Adliye nazirligi Zudiyevağa qarşı özüni "çetel agenti" olaraq "tanıtmağanı içün" tizdi. Canköy rayon mahkemesi jurnalistke 30 biñ ruble para cezasını berdi, internette ise heyt başladı. Bazı Telegram kanallarında mahkeme qararı haberi altında gizli qullanıcılarnıñ qadınnı Qırımdan sürgün etmek çağıruvları peyda oldı. Uquq qoruyıcılar da basqı yaptı – bir qaç afta aranen vatandaş jurnalistine polis hadimleri kelip, "qanun bozulmaycağına" dair tenbiler berdi.
Deñişmegen tintüvler
Lutfiye Zudiyeva bu yıl taqip etilgen yekâne qırımtatar jurnalisti degil.
Dekabrniñ 4-nde tahminen yigirmi silâlı insan "Merkez" tok-şousınıñ alıp barıcısı Lenora Dülberniñ evini tintti. Bilgisayarı alındı, onı ise Qırımdaki FSB idaresine alıp kettiler. Bir qaç saattan devam etken "subetten" soñ jurnalist yiberildi.
Bundan ğayrı, aprelniñ 1-nde Rusiye uquq qoruyıcıları ATR qırımtatar telekanalınıñ jurnalisti Gülsum Halilovanıñ ana-babası yaşağan evni tintti. Onıñ malümatına köre, tintüv vaqtında FSB hadimleri yasaqlanğan edebiyat ve silâ tapmağa tırıştı, amma tapamadı. Jurnalistniñ esli-başlı babası ise tintüvden soñ kritik alda hastahanege alındı.
Halilova Qırımnı çoqtan terk etti. 2019 senesi oña qarşı cinaiy dava açıldı ve yerli mahkeme apis qararını çıqardı. Taqip sebebi onıñ jurnalist faaleti oldı, hususan Noman Çelebicihan qırımtatar göñülli batalyonında haberleri oldı, Rusiyede bu batalyon qanunsız silâlı birleşme olaraq tanılğan edi.
Ğıyabiy şekilde "terroristlerge"
Söz sırası, bu yıl ğıyabiy şekilde apiske alınğan qırımlı jurnalistlerniñ cedveline Qırım.Aqiqatta (Azatlıq Radiosınıñ ukrayin hızmetiniñ leyhası) çalışqan Aleksina Doroganniñ soyadı qoşuldı. Dorogan haber etkenine köre, avgustnıñ 11-nde Rusiye akimiyeti tarafından cinaiy taqipten haberi oldı, evelden yaşağan daireniñ poçta qutusına ğıyabiy apiske alınmasına istinaf şikâyeti aqqında mektüpler keldi.
Mahkemeden evelki tahqiqat keçirilgen ve jurnalist qabaatlanğan madde aytılmadı, amma "20 yıl apis cezası berile bile", dep qayd etile. Neticede jurnalistler şunı bildi – qabaatlavlar, Gülsum Halilovanıñ davasında olğanı kibi, qanunsız silâlı birleşmeler maddesinen bağlı. Cinaiy davadan ğayrı, jurnalist Rusiyeniñ "ekstremist ve terrorist" cedveline de kirsetildi.
Qayd etilgenine köre, Aleksina Dorogan Qırım.Aqiqatnıñ Qırımdan elâk olğan Rusiye arbiyleri ve "YÜK 200" malümatınıñ bazaları aqqında tahqiqatlarnıñ esas müellifi ola.
"Özüñkilerni" urmağa devam eteler
Keçken sene Rusiye işğaline bayağı qoltutqan jurnalistlerge qarşı da ananeviy basqı yapıldı.
Eñ körümlisi telejurnalisti Anna Gajalanıñ taqip etilüvi oldı, bıltır onı Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovğa imtiyazlı ilâc qıtlığınen bağlı iftira atqanında qabaatladılar. Bu yıl mart ayında yedi ay yatqan SİZOdan çıqıp oldı. Amma ikâye bunıñnen bitmedi.
Bu yıl başlağan mahkeme esnası daa devam ete, dekabrde jurnalistniñ daa eki cinayette qabaatlanğanı belli oldı – şahsiy yaşayış tiyilmemezligini bozuv ve qanun tarafından qorulğan bilgisayar malümatına qanunsız irişüvde.
Rusiyeniñ akimiyet tarafdarı blogeri Andrey Medvedevniñ bildirgenine köre, bunıñ sebebi Gajalanıñ resimlernen beraber elde etken vesiqaları oldı, anda Qırımnıñ işğalci memuriyetinden adı aytılmağan qırımlı memurnıñ qabarcılıq shemaları bar edi.
Adiy ayatta jurnalistler kelgen mektüplerniñ mündericelerinden mesüliyetli degil. Amma 11 yıldan berli söz serbestligi problemleri olğan Rusiye işğal etken Qırımda artıq bir şeyge şaşmaysıñ.
