Link açıqlığı

Saatnıñ esas haberi

"Epimiz tüfek altında edik". Limader Menametov - 1944 senesi mayıs 18 sürgünligi aqqında


1944 senesi mayısnıñ 18-20-nde NKVD-NKGB mahsus tedbirleri vaqtında Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Urağa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malümatqa köre – 194 111 insan). 2004-2011 seneleri Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» umumhalq aktsiyasını keçirip, sürgünlik şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavını topladı. Qırım.Aqiqat arhivlerdeki hatırlavlarnı derc ete.

Men, Limader Menametov, qırımtatar, 1939 yılı fevral 24-ünde dünyağa keldim. Qırım ASSR-niñ Büyük Onlar (Oktâbrskiy) rayonınıñ Qaraça İlâq (yoq olğan) köyünde doğdım.

Sürgünlik vaqtında qorantamızda anam Südnüs Menametova (1911 yılda doğdı), tatam Remziye Menametova (1937 yılda doğdı) ve men, Limader Manametov bar edik.

Babam Ablâtif Menametov (1909 yılda doğdı) cenkyen evel kommunist aliy oquv yurtunı bitirip, Büyük Onlar rayonınıñ Bay Kögenli köyünde internat mektebinde müdir olıp çalıştı, men de anda 1939 yılda doğdım.

Babam kommunist edi ve 1940 yılnıñ soñunda Bölşeviklerniñ Qırım vilâyet partiya komiteti tarafında Canköy rayonına vekâletli kibi yollanıldı, qorantamız ise Qaraça İlâqta yaşadı.

Cenk başlanğanda babam ve Canköy rayonınıñ kommunist faalleri mal ve atlarnı toplap, olarnı Güryevden Cenübiy Qazahistanğa aydadı. Atlarnı barıp bergen soñ, o Moskovada altı ay arbiy ofitser oquv yurtunda oqudı. Leytenant olıp, uruşlarda Moskovanı qorçalay edi, yaralandı ve Novosibirsk şeerine yollanıldı. Ulu Vatan Cenkoniñ orden ve medalleri bar edi.

Anam: "Biz hain degilmiz" dedi. Ve babam cebeden yollağan leytenat kiyiminde suretini kösterdi

1944 senesi mayıs 18-inde qapımıznı bir ofitser ve eki soldat qaqtı. Anam açtı, oña, bizni "vatanğa hainlik yapqanımız içün" Qırımda sürgün etecekleri aqqında Stalinniñ emrini oqıp berdiler. Azırlanmaq içün 15 daqqa berdiler, yanımızğa ne ve ne qadar almaq kerek olğanını añlatmadılar. Anam: "Biz hain degilmiz" dedi. Ve babam cebeden yollağan leytenat kiyiminde suretini kösterdi. Olar suretke baqtı, bir şey aytmayıp, onı qaytarıp berdiler.

Epimiz şaşmaladıq, biraz erzaq, vesiqa, urba, süretlerni, Qoran, bir çanaq ve eki qaşıqnı alıp yetiştirdik. Bizni tışarığa quvıp, başlanğıç mektepte olğan toplama yerge aydadılar.

O vaqıt köyümizde 40 qoranta bar edi. Toplama yerge kelgenimizde, bütün köydeşlerimiz endi anda edi. Epimiz tüfek altında, er taraftan silâlı soldatlar sarıp aldı. Suv tökmege bile tek askernen barmaq mümkün edi. Bizni üylegece tuttılar, soñra studebekkerlernen köyden çıqarıp başladılar. Er maşnada eki tüfekli asker bar edi. Er yerden ağlav, bağırıq ve soldatlarnıñ aqaretlerinıiñ sesleri kele edi.

Bizni Oktâbrskaya stantsiyasına ketirdiler, aqşamğa yaqına tuvar vagonlarınen yük poyezdini ketirip, bizni oña yüklep başladılar. Vagonımızda çoqusı köydeşlerimiz ve Büyük Onlar rayonınıñ başqa köylerinden adamlar edi.

Vagonda şarait asıl olmadı, kenefni de adamlar özleri yaptı: vagonnıñ köşesinde tabannıñ teşip, çul parçasınen sardılar. Siyrek turaqlarda suvnı özleri çapqalap qıdıra edi. Şu turaqlarda da tez-tez ocaq yapıp, alğan unlarından pite pişire ediler. Pişirip bitirmege yetiştirmeseler, parovoznıñ düdügini eşitkende, yarı pişken aşlarnı alıp, çapa-çapa vagonlarğa aşıqa ediler. Vagonımızda bir qart ölgen edi (adını hatırlamayım), poyezd toqtalğanda onı demiryonıñ yanında qaldırdılar.

Evniñ saibi Yulçi aka merametli adam edi, yerge toban töşedi, yorğan berdi, çay ve pitenen aşattı

Yolda ekim, emşire ya da sanitarlar yoq edi. Adamlar bitledi. Bitlerden qurtulmaq içün iç bir şey bermey ediler. Yolda 18 kün keçirdik, soñki stantsiyağa iyünniñ 4-ünde kelip çıqtıq. Poyezdimiz Altı Arıq stantsiyasında toqtaldı, bizni kolhoz hadimleriniñ arabalarına oturtıp, Leninizm kolhozına ketirdiler (Fayzabad köyü), köylülerniñ evlerine yerleştirdiler.

Biz küçük (üç dörtke metr) ayvan aranında - sıvaması yoq, qapısı sınğan, pencereçigi (50*50 sm) ve topraq töşemesi ile yaşadıq. Evniñ saibi Yulçi aka merametli adam edi, yerge toban töşedi, yorğan berdi, çay ve pitenen aşattı. Anam pamuq tarlalarında ve pamuq stantsiyasında çalıştı - tahta merdivenlerden 50-şer kilo çuval taşıdı.

Qışlağımızda bütün qırımtatarlar malâriya, dizenteriya ve tifnen hastalanıp çıqtı. 1944 yılda bu hastalıqlardan bayağı adam öldi

Qışlağımızda bütün qırımtatarlar malâriya, dizenteriya ve tifnen hastalanıp çıqtı. 1944 yılda bu hastalıqlardan bayağı adam öldi: olarnıñ arasında qardaşım Remziye (1941 yılda doğdı), anamnıñ tarafından bitam, babamnıñ tarafından bitam ve qartbabam, dayımnıñ apayı ve olarnıñ üç balası ve daa çoq başqa adam edi.

Cenk bitken soñ 1945 yılda babam tatilge kelip, aranımıznı tamirledi. 1945 yılda küzde bizni Kuvasay şeerine tsement zavodında çalışmaq içün köçtirdiler, baraqta 9 metrlik hane berdiler. Anam tsement içün taş ile vagonlarnı boşata edi.

1946 yılda babam demobilizatsiya oldı ve Kuvasay rayonı partiya komitetiniñ "Znaniye" bölüginiñ müavini olıp çalıştı. 1947 yılda babamnı "Qızıl askar" kolhozındaki köy mektebine müdirlikke keçirdiler, o köy balalarına rus tilini ögrete edi. 1946 yılda men ve Üsniye tatam birinci sınıfqa bardıq ve 1956 yılda Kuvasay şeeriniñ orta mektebiniñ 10 sınfını bitirdik.

1956 yılda mektepni bitirgen soñ men Kuvasay tsement kombinatına işke kirdim, anda maña "ÖzSSR Yuqarı şuraınıñ fahriy yarlığı" berildi. 1960-63 yıllarda Andican qurucılıq tehnikumında kündüz bölüginde oqudım. 1964-66 yılları orduda hızmet ettim, demobilizatsiyadan soñ prorab, uçastok başı olıp çalıştım, zavodlar, fabrikalar, mektepler, bala bağçaları, hastahaneler, evler, sanatoriylerni ve ilâhre qurdım. 1968 yılda evlendim. 1992-94 yıllarda qurucılıq idaresiniñ baş müendisi oldım, 1994 yılda 55 yaşımda pensiyağa çıqtım ve 1996 yılğace istisal idaresi başınıñ müavini olıp çalıştım.

Babam 1986 yılda, anam 1991 yılda keçindi. Men ise Qırımğa 1996 yılda qayttım. Aqmeçit (Çernomorskiy) rayonınıñ Novoivanovka köyünde yaşayım.

(2009 senesi dekabrniñ 16-sında yazılğan hatırlavlar)

Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini yeñüv Mahsus komissiyasınıñ reis muavini azırladı

XS
SM
MD
LG