Ukrayinada Quralaynıñ 18-nde Qırımtatar halqı Sürgünliginiñ 82 yıllığını qayd eteler. Buña resmiy sebep, sovet akimiyetiniñ gizli qararı oldı, onda Qırımtatarlar Ekinci cian cenki vaqtında Qırım işğal etilgende Gitler ordusınen işbirlik yapqanları ve devletke hainlik yapqanları içün qabaatlana edi.
Sürgünlik şaatları ve qorantalarınıñ şaatlıqları toplanmağa devam etilemi? Dünya memleketleriniñ sürgünlikni genotsid olaraq resmiy şekilde tanıması müimmi? O vaqıttaki sovet akimiyetiniñ siyaseti ve bugünki Rusiye işğal akimiyetiniñ Qırımtatarlarğa nisbeten siyasetiniñ ortaq noqtası nedir?
Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde alıp barıcı Alena Badük Qırımtatar Resurs Merkeziniñ idare reisi ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev ve Ukrayina institutınıñ baş müdir muavini, jurnalist ve uquq qoruyıcı Alim Aliyev ile subetleşti.
Ukrayinada 1944 senesi Sürgünlik genotsid olaraq tanıldı. Bundan da ğayrı, Letoniya, Litvaniya, Kanada, Poloniya, Estoniya, Çehiya ve Felemenk parlamentleri de resmiy şekilde qol tuttılar. Bundan ğayrı, Lüksemburg parlamenti de Qırımtatar halqınıñ sürgünligini takbih etti.
Rusiye nezaretindeki Qırım akimiyeti Quralaynıñ 18-ni Qırımtatar, Yunan, Bulğar, Ermeniler, İtalyan ve Nemse halqlarınıñ sürgünlik qurbanlarını añma künü dep adlandıra. Amma Qırımtatar tarihçıları böyle umumiyleştirüvnen razı degiller.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri prokuraturası cinaiy iş boyunca sovet akimiyetiniñ areketlerine uquqiy qıymet kesti. Tahqiqat vaqtında genotsid — insaniyetlikke qarşı cinayet yapılğanı, onıñ müddeti olmağanı ve cinayetke alâqası olğan şahıslar tapıldı.
Qırım prokuraturası, Sovetler Birliginiñ yüksek reberlig Stalin ve Beriydan ğayrı, Qırımtatar halqınıñ Sürgünliginde doğrudan-doğru iştirak etken narkomlardan başlap, yedi operativ sektornıñ yolbaşçılarına qadar aşağı reberlerge de qabaatlav bildirdi.
Prokuraturanıñ malümatına köre, Sürgünlik tek sürgünlikniñ ilk eki yılı devamında 50 biñden ziyade insannıñ ölümine sebep oldı, bu ise Qırımtatar halqınıñ yüzde 25-ini teşkil ete. Halqnıñ yüzde 80-i tesirli demografik zarar kördi.
Lâkin vaqtınen tahqiqat toqtatıldı. Prokuraturanıñ añlatqanına köre, işni mahkemege bermek qıyın, çünki sürgün etilgenlerni yerleştirgen diger memleketlerniñ vesiqaları yoq, ve dava iştirakçileri vefat etti. Şunıñ içün tam bir mahkeme esnasınıñ istiqballeri olmaz edi.
Qırımtatar halqınıñ temsilcileri eminler ki, işni toqtatmaq mümkün degil ve Sürgünlikni genotsid olaraq tanığan mahkeme qararı olmalı.
Qırımtatar Halqınıñ Qurultayı 1944 senesi Quralaynıñ 18-deki Sürgünlikni daa 2005 senesi genotsid olaraq tanıdı. Lâkin siyasiy tanıluvdan ğayrı, qanun çezilüvi kerek, dey Qırımtatar resurs merkeziniñ başı Eskender Bariyev. QRM ekspertleri 1944 senesi Sürgünlik ve 2014 senesi Qırımnıñ ilhaqı bir, bitmegen esanas olğanı aqqında uquqiy delil azırlağanlar. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası davanı 2015 senesi İlk qışta açtı, QRM faal yardım etti, Sürgünlikniñ şaatlarından ve qurbanlarından şaatlıqlar topladı.
"Biz kerçekten de Qırımdan insanlarnı tahqiqat qadısına ketirdik, ve bütün bu malümatlar bar, olar qayd etildi, protsessual ceetten olar alâ daa küçlüdir", — dep tarif etti Eskender Bariyev Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında.
Onıñ fikrine köre, sovet akimiyetiniñ cinayeti tek Özbekistan, Sibir ve Uralnıñ yaşamaq içün yaramay regionlarına sürgün etüvnen bitmedi. Bundan soñra da devam etti.
"Bundan da ğayrı, eger de tahqiqat yapılacaq olsa, ekinci sürgünlik meselesini de kötermek kerek olğanını aytamız. 60-70 seneleri insanlar vatanğa qaytmağa tırışqanda, bir çoq Qırımtatar ekinci defa sürgün etildi", — dep qoştı Bariyev.
Bütün bu faktlar cinaiy işni soñuna qadar alıp barmağa imkân bere, dep tüşüne o.
"Mında qoşma ekspertizalar, qoşma malümat, arhiv vesiqaları ve diger şeyler toplanıla bile. Amma bu esnasnıñ yekünlenmesinden söz etkende, adliyecilerimiz, sürgünlikni genotsid olaraq tanımaq içün mahkeme qararını almaq içün yeterli malümat bar, dep aytalar. Şunıñ içün şimdi bu işni soñuna qadar alıp barmaq içün Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası ile işbirlik tutmağa tırışamız", — dep ayttı Bariyev.
Yuqarı Rada bu sene çetel devletlerniñ ve halqara teşkilâtlarnıñ ükümet ve parlamentlerine Qırımtatar halqı genotsidi qurbanlarınıñ hatırasını añmaq ve işğal etilgen Ukrayina topraqlarında Rusiye tarafından insan aqlarınıñ bozuluvına qarşılıq köstermek içün ğayretlerni birleştirmek muracaatını qabul etti. Bariyevniñ qayd etkenine köre, mahkeme itirafı bunıñ içün esaslı deliller berecek.
Böyle halqara tanuvnıñ emiyeti aqqında Ukrayina institutınıñ baş müdir muavini, jurnalist ve aq qoruyıcı Alim Aliyev ayta. Onıñ, er bir Qırımtatarnıñ kibi, sürgünliknen bağlı facialı ikâyesi bar. Onıñ qartanası Büyük Qaralez köyünden sürgün etilgen edi. Alimniñ aytqanına köre, onı Özbekistanğa, Zangiata qasabasına alıp ketkenler.
"Bu açlıq tolu çöl aslında bütün bu devir içün. Olar aman-aman üç afta yolda ediler, olarnı evel esirler yaşağan baraklarğa yerleştirdiler, soñra ise anda bütün Qırımtatarlar yerleştirildi ve aman-aman er kün Qırımtatarlar barıp qayd etilecek komendantlıq şaraitleri yaratıldı. İnsanlar terlemeden ve diger hastalıqlardan ve açlıqtan öldi, çünki Qırımtatarlar yaşağan şaraitler insaniyetke uymağan edi", — dedi Alim Aliyev.
Böyle bir sovet siyaseti neticesinde Qırımtatarlar tek halqınıñ yarısını degil de, medeniyetiniñ ve kimliginiñ bir qısmını ğayıp etti, dep ayta aq qorçalayıcı.
"Bu sebepten bizler bu genotsidni Qırımtatar tilinde "Sürgünlik" dep adlandıramız. Bu sözlerni men qartanamdan, başqa soy-soplarımdan ve balalıqtan yaqın dostlarımdan eşitip keldim", — dep qayd etti Alim Aliyev.
Aliyevniñ qayd etkenine köre, dünya toplulığına muracaat etmek tek genotsidni aqiqat olaraq tanımaq içün kerek degil. Aynı zamanda bu, tekrar cinayetniñ yapılmasını toqtatmaq içün bir imkandır.
"Ukrayina devleti olaraq, Qırımtatarlar olaraq halqara toplulıqqa yalıñız bir şeyni tanımaq içün muracaat etmeymiz, bu adaletniñ qaytarıluvı, adaletniñ ğayrıdan tiklenmesi içün müim bir yoldır, ve halqara uquqqa nisbeten müim bir yoldır, çünki diger memleketler tarafından mahküm etilmegen genotsid, soñra bu kibi genotsidlerge, bu kibi facialarğa yol aça", — dey Alim Aliyev.
Sovet rejiminiñ Qırım yarımadasını tamır halqından temizlev boyunca mahsus operatsiyası 1944 senesi Quralaynıñ 18-nde başlandı. Ukrayina milliy hatıra institutınıñ qayd etkenine köre, bu işke celp etilgen NKVD hadimleri sertlik ve zorbalıqnen belli edi. Çoqusı allarda Qırımtatarlarğa ne olğanını, qayda ketkenlerini añlatmay ediler, toplaşuvlarğa ise 15 daqqadan ziyade vaqıt bermey ediler. Böylece, evlerini terk ettiler, uzun ve yorğun yolğa, ya da ecnebiy bir yerde yerleşmege azır degil ediler.
Üç kün içinde tahminen 200 biñ büyük ve bala vagonlarğa yüklenip, sürgün etildi. 1944 senesi Quralaynıñ 20-nde Moskovağa Qırımnıñ Qırımtatarlardan "temizlenüvi" aqqında esabat berildi. Orta esapnen, bu eki-üç afta devam ete edi. Yolda, tıqanıqlıqta, aş, suv ve tibbiy yardımsız, açlıq ve hastalıqlardan 8 biñge qadar insan elâk oldı.