"Qırım, Ukrayinler azlıq olğan yekâne bölgedir": yañı hatıra künü etrafında munaqaşalar

Ukrayina Verhovna Radasında Qırımdaki Ukrayin cemiyetiniñ aqlarını qoruv kününi belgilev qararınıñ leyhası qayd etildi. Vesiqa devlet seviyesinde er yıl Armannıñ 28-nde qayd etilecek yañı hatıra kününi tayin etmekni teklif ete. Böyle teşebbüs ne ile bağlı? O, ne köz ögünde tuta? Ne içün bu vesiqa Qırımlılar arasında munaqaşa doğurdı?

Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında alıp barıcı Alöna Badük Qırımlı Ukrayin aq qoruyıcısı Aleksandra Dvoretskaya, Qırım Ukrayinleri Regional Radasınıñ vekili Andriy Şçekun ve Milliy dayanıqlıq ve birdemlik platformasınıñ tesisçilerinden b iri, Milliy strategik tedqiqatlar institutınıñ eksperti Yuliya Tışçenko ile laf etti.

Qarar leyhasınıñ añlatuv tezkeresinde qayd etilgenine köre, hatıra kününiñ belgilenmesi Rusiye işğali şaraitlerinde Qırımnıñ Ukrayin cemiyetiniñ aqlarınıñ bozuluvına cevaptır. Qararnıñ qabul etilüvi, timsaliy emiyetten ğayrı, yarımadanıñ Ukrayin cemiyetiniñ aqlarını qorçalav içün devletniñ mesüliyetini qayd etip, Qırımnıñ işğalden qurtarıluvından soñ milliy hatıra ve gumanitar reintegrasiyası devlet siyasetiniñ bir parçası ola bile.

Qararnıñ şekli içtimaiy ağlarda munaqaşağa sebep oldı. "Cemiyet" sözü munaqaşa mevzusı oldı. Tenqitçilerniñ aytqanına köre, bu ıstıla, Qırımda Ukrayinler devlet teşkil etken millet degil de, yalıñız yerli milliy gruppalardan biri kibi bir teessuret yarata. Qırımlı Ukrayin aq qorçalayıcısı Aleksandra Dvoretskayanıñ fikirince, Qırım Ukrayina olsa, yarımadadaki Ukrayinlerni bir cemiyet olaraq tasvirlep olamay. O, bu sözni diasporanıñ, meselâ, Poloniya ya da Kanadanıñ Ukrayin cemiyetiniñ tarifi olaraq qabul ete.

"Rusiyeliler Ukrayinalılarnı kiçik, müim olmağan bir qısım, medeniy bir gruppa olaraq köstermek isteyler, deyler ki, olar mında vışıvanka kiymek, Ukrayin tilini ögrenmek, Ukrayin yırlarını yırlamaq isteyler, amma kerçekten Qırım olarğa ait degil. Olar sadece kiçik bir toplulıq. Kanadadaki Ukrayin cemiyeti ile Qırımdaki Ukrayin cemiyetiniñ biri-birine uyğunlığı, olarnıñ öz toprağında yaşağan Ukrainler olmağanını köstere", — dedi Aleksandra Dvoretskaya Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde.

Dvoretskaya Ukrayin kimliginiñ qorçalav kerekligini red etmese de, bu tarihnıñ tarihiy kontekstini şübe altına qoya. Onıñ aytqanına köre, 1918 senesi Qırım Ukrayin devletiniñ qısmı degil edi, ve o vaqıt "Qırımnıñ Ukrayin cemiyeti" ifadesi kelişe edi. Şimdi ise böyle künniñ tayin etilmesi Ukrayinlerniñ azlıq olaraq subyektiv duyğusını yarata, dey Dvoretskaya. Vaqtınca işğal etilgen topraqlarda devlet topraq bütünliginiñ ğayrıdan tiklenüvi ve vatandaşlarnıñ qoruvı içün küreşken vaqıtta bu devlet siyasetiniñ temeli olamaz, dep eminliknen ayta aq qoruyıcı.

"Menimce, biz, birinciden, Qırımnıñ ayrı bir Ukrayin cemiyetini ayıracaqmız, ve sual peyda ola, amma Qırım territoriyasında yaşağan diger insanlar kimler? Eger olar Ukrayin cemiyeti olmasa, o zaman sual peyda ola — olar nasıl cemiyet ola?" — dep qayd ete Aleksandra Dvoretskaya.

Bu vaziyette, Dvoretskayanıñ fikrince, Rusiyeniñ Ukrayinanıñ bütün işğal etilgen topraqlarında Ukrayin kimliginiñ qoruvı aqqında aytmaq daa doğru olur edi. Çünki Ukrayin tili, Ukrayin kilsesine ve umumen Ukrayin devletine aitligi içün taqip etüv bütün işğal etilgen topraqlarda yüz bere, dep qayd ete aq qoruyıcı.

"Asılında sual peyda ola, Donetskteki Ukrayin cemiyetiniñ, ya da Lugansk, Herson, ya da diger vaqtınca işğal etilgen topraqlardaki Ukrayin cemiyetiniñ qorçalav künü olacaqmı? Çünki FSB ve işğalci memuriyet böyle taqiplerni etnik tamır ve tarihiy sebeplerden degil, 1918 senesi içün degil de, işğalde Ukrayin kimliginiñ saqlanuvı içün yapalar", — dep ayta Dvoretskaya.

Şimdi ise, bu qarar cemiyetni bölgeni kibi bir duyğu bar, dep ayta Dvoretskaya.

"Aqiqiy Ukrayinler Qırımda ayrı bir cemiyet olğanını, diger işğal etilgen topraqlarda ise Ukrayinler ayrı bir qorçalav kününe muhtac olmağanını, ya da anda Ukrayin kimligi telüke altında olmağanını ayta. Ve bunıñnen bağlı taqipler, añlağanımız kibi, bütün işğal etilgen topraqlarda ola", — dey Aleksandra Dvoretskaya.

Jurnalist Olğa Duhniç emin ki, Ukrayinada etnik medeniyet degil de, grajdanlıq kimligi bar, ve Qırımdaki Ukrayin cemiyetini Ukrayina qısmı olaraq qorçalamaq pek doğru olmaz.

"Qırım er vaqıt anda yaşağan er kes, atta Ukrayinler adlı etnik-medeniy gruppa bile özüni azlıq olaraq is etken yer edi. Amma bu azlıqnıñ subyektiv duyğusı devlet siyasetinde yer almamalı. Devlet Ukrayina vatandaşlarını qorçalay, bu vatandaşlarnıñ ayrı bir gruppasınıñ duyğularını degil", — dep yazdı o Facebook saifesinde.

Qırımdaki Ukrayina vatandaşlarını qorçalamaq pek müim, amma saylav prinsipi boyunca degil, dep qayd etti Duhniç.

Saylanğan tarihnıñ tarihiy temeli bar. 1918 senesi Armannıñ 28-nde Qırımda Ukrayin teşkilâtlarınıñ Birinci qurultayı olıp keçti, onıñ neticelerine köre belli cemaat erbabı Pavel Gorânskiyniñ yolbaşçılığında Ukrayinanıñ Qırım Ukrayinleri Regional Radası qurulğan edi. Bu vaqia yarımadada Ukrayin milliy areketiniñ tarihında müim bir vaqia oldı ve Qırımdaki Ukrayin cemiyetiniñ institusional temsilciliginiñ temelini qoydı.

Zemaneviy şaraitlerde Ukrayin cemiyeti Qırımtatar Milliy Meclisi ile beraber yarımadanı Ukrayinadan ayırmaq ıntıluvlarına bir qaç kere qarşı çıqtı, dep ayta Qırım Ukrayinleri Regional Radasınıñ vekili Andriy Şçekun. Bu 1991 senesi de, SSCB dağılğan soñ da, "meşkovina" zamanında da, 2004 senesi Portaqal inqilâbı ve 2014 senesi Menlik inqilâbı vaqtında da, Rusiye Qırım muhtariyetini ve Aqyarnı ayırmaq ıntıluvlarını faalleştirgen er seferinde oldı, dep qayd ete o.

Qırım Ukrayinleri Regional Radasınıñ vekilleri Qırım Ukrayin cemiyetiniñ aq-uquqlarını qoruv Kününiñ resmiy olaraq qayd etilmesi işğal etilgen Qırım yarımadasında evel yaşağan ya da şimdi yaşağan ve Ukrayin kimligini saqlağan Ukrayina vatandaşlarına qol tutuvnıñ müim devlet işareti ola bilecegini defalarca qayd ete ediler.

"Qırımda Ukrayin cemiyeti endi şekillendi, ve o tarihiy olaraq şekillendi. Bu küreş, etnik Ukrayinlerniñ öz-özüni teşkil etüv institutları endi bar, olar endi çalışa. Şimdiki vaqıtta olarğa subyekt statusı berilmeli", — dey Andriy Şçekun.

Yarımadanıñ ilhaqı şaraitlerinde Qırımnıñ etnik Ukrayinleri eñ çoq diskriminasiyağa oğratılğan etnik gruppa ola, dep qayd ete o.

"Aslında etnotsid bar... İşğalci rejimi keçirgen umumiy eali cedvelge aluvda bile, Ukrayinlerniñ 24% faizinden tek 7% qaldı. Ve er kes içün müim olğan daa bir şey bar: Qırım, Ukrayinada Ukrayinler milliy azlıq olğan yekâne region. Halqara uquqnıñ noqta-i nazarından. Ukrayinanıñ diger regionlarından farqlı olğan bu müim şeylerni biz Ukrayina cemiyetiniñ añlaması içün bildirmek kerekmiz", — dey Şçekun.

Ukrayina qanunlarına köre, Ukrayin milliy ve grajdan kimligini devlet akimiyet organları, uquq qoruyıcı organlar, Milliy telükesizlik ve mudafaa şurası ve devlet bücetinden maliye etilgen diger institutlar, em de grajdan cemiyetiniñ öz-özüni teşkil etüv institutları şekillendire, dep tarif etti Andriy Şçekun.

"Qırımnıñ Ukrayin cemiyeti Ukrayin milliy kimligini şekillendirmek ve etnik Ukrayinlerniñ aqlarını qorçalamaq istegen Qırım Ukrayinleriniñ Qıtaiy Radasını meydanğa ketirdi. Ne probleması bar? Bu Ukrayina qanunı ve Ukrayina Anayasası çerçivesinde yapıla. Şunıñ içün vatandaş kimligi ve milliy kimlik añlamlarını biri-birine deñiştirmek, menimce, yañlış. Bu yerde kim nasıl bir kimlikni qorçalamaq istegenini añlamaq kerek — Ukrayin milliy ya da grajdanlıq kimligini. Ve er kes qorçalamaq istegen toplulıqlarnı, institutlarnı qurmaq aqqına maliktir. Eger birisi bütünukrayin miqyasında institutlar qurmaq istese ve Donetsk, Herson, Zaporijjâ territoriyaları aqqında aytsa, aşsın da şekillendirsin, — dedi Andriy Şçekun.

"Dayanıqlıq ve birdemlik milliy platformasınıñ" tesisçisi ve Strategik tedqiqatlar milliy institutınıñ eksperti Yuliya Tışçenkonıñ fikrince, qararnıñ özü etnik-siyasiy meselelerge iç bir alâqası yoq. O, daa ziyade tarihiy hatıra, tarih, XX asırnıñ başındaki ukrain azatlıq küreşi ile Qırım bağlamında bağlıdır.

"Menimce, Qırımdaki Ukrayinlerge qol tutuv maqsadınen alınğan qarar ve çeşit areketler umummilliy Ukrayin kimligine qol tutmaqnı istisna etmey. Menimce, bu doğru adımlar. Mında bir de bir zıddiyet yoq", — dedi Yuliya Tışçenko.

Qırım yarımadasınıñ ilhaqından evel de Qırımnıñ Ukrayin toplulığı aqqında laflar bar edi. Yarımadada devlet teşkil etken etnos diger azlıqlar arasında azlıq olaraq yaşay edi, dep ayta Yuliya Tışçenko.

"2014 senesine qadar bu regionda yaşağan Ukrayinalılarğa qoltutuv siyaseti, kerçekten de, yeterli degil edi. Altı Ukrayin mektebini hatırlamaq mümkün, ve ilâhre. Belki de, Qırımnıñ ukrain kontekstine yeterli diqqat berilmegen edi", — dedi Yuliya Tışçenko.

Ukrayin milliy kimliginiñ esasları — til, medeniyet ve tarihiy hatıra. Tışçenko dey ki, Qırımnıñ Ukrayin kimligini desteklemek ve inkişaf ettirmek mantıqlı olur edi. O emin ki, bu umumukrayin bağlamı olacaq.