Rusiye işğal etken Qırımda energetika ve yaqarlıq buhranı artqanınen qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi. Bundan ğayrı, bu künleri yarımadada "Qırım birdemligi" cemaat areketi faaliyetini toqtata, dep bildirdi. Rusiye Adliye nazirligi iyünniñ soñunda onı "çetel agentleri" cedveline kirsetti. Taqipler Qırımdaki gumanitar vaziyetnen nasıl bağlı? Yerli sakinlerden kimler telüke altında buluna? Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti Qırım yarımadasında kerçek vaziyet aqqında malümatnı saqlamağa tırışamı?
Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ alıp barıcısı Alena Badük Qırımtatar resurs merkeziniñ idare yolbaşçısı ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev ve Ukrayina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisiniñ muavini Denis Çistikovnen laf etti.
Kontrol quvetleştirilüvi
Rusiye uquq qoruyıcıları energetika ve yaqarlıq qıtlığı sebebinden Qırım yarımadasında telükesizlik ve kontrol tedbirlerini quvetleştire, dep tarif etti Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Qırımtatar resurs merkeziniñ yolbaşçısı Eskender Bariyev. Ukrayina Silâlı quvetleriniñ ücümlerinden soñ uquq qoruyıcılar Ukrayina mahsus hızmetlerinen işbirliginde şübheli sayılğan insanlarnı daa faal qıdıra, dep qayd etti Bariyev.
"Qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde olar (Rusiye uquq qoruyıcıları – QA) gecelernen diñlegen tehnikanen maşinalar qoya, belki de, Ukrayina quvetlerinen, Ukrayinağa qoltutqan vatandaşlarnen, yani Ukrayina kontrol etken topraqnen bağ tutmağa tırışqanlar olsa, kontrol etmege isteyler", – dedi Eskender Bariyev.
Qırımnıñ şimalinde elektrik energiyası ve suv uzun vaqıt olmağanından insanlar andan merkeziy Qırımğa, Aqmescit ve Aqyarğa kete, anda da ışıq ara-sıra söndürile, dep ayta Bariyev. Onıñ aytqanına köre, bu haberlerden soñ qırımtatarlarnı uçucısızlarnı saqlağanınen ya da Ukrayina tarafınen işbirligi yapqanınen bağlaylar.
"Qırımtatarlarnı qabaatlamağa tırışqanlarına dair malümat bar. Mediada qırımtatarlar teplitsalarda uçucısız saqlay ve ilâhre, dep aytıla", – dedi Eskender Bariyev.
İnkommunikado içün SİZO
Rusiye uquq qoruyıcıları insanlarnı pek faal tutmağa devam ete. Em de ne usulnen müim degilEskender Bariyev
Qırımtatar resurs merkezi yolbaşçısınıñ fikirince, bu vaziyette yarımada sakinleri arasında bir-birine yardım etüv pek müim ola – ışıqsız ve suvsız qalğan qomşu ve soy-soplarğa qoltutuv. Onıñ aytqanına köre, gumanitar problemler ve repressiyalarnıñ quvetleştirilüvi bugün işğal etilgen Qırım sakinlerine qarşı basqını quvetleştirip parallel şekilde inkişaf ete. Bariyev basqı ve siyasiy repressiyalarnıñ usullarından biri olaraq insanlarnıñ tutuluvını ve inkommunikado statusında tutuluvını ayta.
"Olar (Rusiye uquq qoruyıcıları – QA) insanlarnı pek faal tutmağa devam ete. Em de ne usulnen müim degil. Maşinada ketkede tuta bile, iş yerine kele bileler, apay balanı mektepke alıp ketken soñ ya da tintüvden soñ tuta bileler. Soñra insanlar tutulğanını ve olarda bulunğanını qabul etmege istemeyler. Ve mında insanlar inkommunikado statusında olğan vaziyet aqqında aytamız", – dedi Eskender Bariyev.
Qırımtatar resurs merkeziniñ malümatına köre, yaqında Aqmescitniñ SİZO №2-nde mahsus blok aqqında malümat peyda oldı, anda üçünci qatta ayırılğan 20 kamerada tış dünyanen bağı olmağan siyasiy mabüsler tutula. Teşkilâtnıñ esaplarına köre, laf tahminen 56 kişi aqqında kete bile.
Anda ömür arqadaşlar Oleg Platonov ve Natalya Polüh bulunalar, dep tarif etti Eskender Bariyev. Rusiye uquq qoruyıcıları olarnı 2025 senesi aprel ayında tuttı. Natalya Polüh doquz yaşında balasını mektepke alıp ketken soñ tutuldı. Onı bala evine yerleştirdiler, ve tek bir qaç aydan soñ soyları onı alıp oldı. Bu qoranta aqqında bir malümat yoq edi.
"İşanğan menbalarımız SİZO №2-nde bulunğanlarını bildirdi. Ve bu pek müim. Çünki şimdi işğalciler anda bulunğanlarını tanısınlar dep faal çalışamız", – dedi Eskender Bariyev.
Birdemlik artıq yoq
İyulniñ 21-nde "Qırım birdemligi" cemaat areketiniñ Rusiye Adliye nazirligi tarafından "çetel agentleri" cedveline kirsetilgen soñ faaliyetini toqtatqanı belli oldı. Areket beyanatını derc etti. "Qırım birdemligi" bu qararnı areketni itibardan tüşürmek ve mustaqil cemaat teşebbüsine qarşı basqını quvetleştirmek içün siyasiy basqı adımı dep adlandırdı.
"Qırım birdemligi" 2014 senesi Qırımda kütleviy taqiplerden soñ peyda olıp, jurnalist, aq qorçalayıcı, siyasiy mabüslerniñ soy-soplarını ve insan aqları bozuluvlarını qayd etken faallerni birleştirdi, dep tarif etti areket aqqında Ukrayina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisiniñ muavini Denis Çistikov. Areket faaliyetiniñ toqtatıluvı Rusiye akimiyeti tarafından yıllarnen taqip etilgenleriniñ neticesi oldı, dep qayd etti o.
Başta iştirakçilerine mahkemelerge kelmege yasaqladılar, soñra memuriy ve cinaiy mesüliyetke çekilecekler dep qorquzmağa başladılarDenis Çistikov
"Başta iştirakçilerine mahkemelerge kelmege yasaqladılar, soñra memuriy ve cinaiy mesüliyetke çekilecekler dep qorquzmağa başladılar. Çeşit milliy tedbirler vaqtında, şu cümleden Qırımtatar halqı sürgünligini hatıra kününde (mayısnıñ 18-i – Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma künü) bir aktsiya olsa, memuriy ya da cinaiy mesüliyetke çekilecekler, dep tenbilengen edi", – dedi Denis Çistikov.
Ve bu qorquzuvlar kerçek oldı. Siyasiy mabüsler arasında "Qırım birdemliginiñ" iştirakçileri de bar.
"Amet Suleymanov, Vilen Temirâzev ve Ruslan Suleymanov. Endi qadınlarnı da tutalar. Çetel agentleri cedveline kirsetilgen qırımtatar qadınları bar. Bazıları siyasiy mabüslerniñ soy-sopları ola, dört qadın tutuldı ve episi apiste buluna", – dedi Denis Çistikov.
Buhran sebebinden casus çılğınlığı
Qırımda Rusiye arbiy obyektlerine qarşı devam etken darbeler vaqtında Rusiye kontrolindeki akimiyet "casus" ve Ukrayina mahsus hızmetlerinen işbiriliginde qabaatlanacaq insanlarnı qıdıruv kampaniyasını quvetleştire, dep tarif ete Çistikov. Böyle haberler aman-aman er afta kele ve, onıñ fikirince, yarımadada olğanlarnı añlatmaq içün qullanıla.
"Böylece çezip olamağan meselelerden diqqatnı Ukrayinanıñ işine atmağa tırışalar. Yanıñızda malümat yetkizgen insanlar bar dep, olar sebebinden bu vaziyettesiñiz aytqan kibi", – dedi Denis Çistikov.
Aynı vaqıtta Rusiye akimiyeti sakinlerniñ teşkil olmasına imkân bermemek içün cemiyet içinde bir işançsızlıqnı quvetleştirmege tırışa. Çistikov qayd etkenine köre, gumanitar vaziyetniñ fenalaşması açıq memnüniyetsizlikke yol aça. Berilgen malümatqa köre, Ermeni Bazar ve Or Qapı sakinleri, mesüliyetke çekilmek telükesi olğanına baqmadan, memuriy binalarnıñ ögüne çıqtılar.
"Buña baqmadan bile köremiz ki, Qırımnıñ şimalinde çezip olamağan meseleleri sebebinden Ermeni Bazarda, Or Qapıda insanlar memuriy binalarğa çıqıp, fikrini ayta. Olarnı mesüliyetke çekeler, amma, kene de, çoqtan olmağan şeyler, ve şimdiki vaziyetniñ kritik olğanını köstere", – dedi Denis Çistikov.
Yardım olacaq, tek beklemek ve indememek kerek
Buhran başlağanından aman-aman eki ay keçken soñ Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov yardım aqqında aytıp, bir tafsilât bermedi. 48 saat ışıqsız olğanlarğa 15 biñ ruble bermek planları belli. Amma memurlar insanlarğa yardım etip olamay, dep tüşüne Çistikov.
"Eki ay keçti ve tek bu afta cumhuriyet seviyesinde, federal seviyede vaziyetke tesir etecek qararlar çıqıp başladı. Amma, kene de, olarnı aytmaylar, çünki ne olacağını özleri de bilmey", – dedi Denis Çistikov.
Gumanitar vaziyet daa beter olğanınen Rusiye akimiyetiniñ areketleri yarımadada olğanlar aqqında malümatnıñ kelmesini sıñırlamaqnen bağlı, dep qayd etti Denis Çistikov.
"Olar bir şey aytmay ve bu aqta laf etmege yasaqlay, çünki areketleri aqqında menfiy izaatlar bar. Ve bu ses çıqmay, Telegram kanallarında izaatlarda peyda ola bile. Amma, kene de, Telegram kanallarında Aksenovnıñ aytqanlarına kelgen tenqit izaatları 3-5 daqqa tura. Hususan işğal etilgen Qırımğa ücüm etilgende böyle izaatlar bir daqqa dayanamay", – dedi Denis Çistikov.
Qırımda siyasiy taqip ve insanlarnı qorquzuv ıntıluvları bitmegenini Meclis reisi Refat Çubarov ayttı. Facebook saifesinde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler vaqtında Rusiye uquq qoruyıcıları "profilaktika subeyetlerini" keçire, esas maqsadı ise tek bu evlerniñ sakinlerini degil, bütün qırımtatar halqını qorquzmaq ola. O, qırımtatarlarnı işğalciler tarafından yapılğan repressiyalarnı aytmağa çağırdı. Ve aydınlatılğan er bir taqip işğalci rejimniñ cinaiy siyasetini isbatlay ve onıñ nişanı olğanlarnı qorçalamaq içün bir usul ola, dep qayd etti.