18 yaşındaki Artem Zvenigorodskiy Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımdan qaçtı. Oğlan Zaporojjâlıdır, amma 5 yaşında olğanda qorantası Qırımğa köçti. Bir yıldan soñ Qırım yarımadası Rusiye tarafından işğal etildi. Artemniñ ana-babası Rusiye Federatsiyasına loyal olğanlardanlar, o Rusiye tarafdarı müitte ösken ve Qırım işğaliniñ o bir tarafında ne olğanını añlamay edi. Lâkin Rusiyeniñ Ukrayinanıñ territoriyasına keñ kölemlñ basuvı er şeyni deñiştirdi.
Artem, Rusiye "istilâcı" dep öz başına nasıl netice çıqardı? Ne içün yigit işğalden qaçmağa qarar berdi? Oña kimler yardım etti? Qırım.Aqiqat Kıyevde Artem ile laf etti.
"15 senesi, mektepte oqup, pencerege qıçırğanımnı hatırlayım: "Şan olsun Ukrayinağa!" Beş daqqa soñra ruhiyatçı keldi ve bunı kim yapqanını soradı. Men olğanımnı itiraf ettim. Ve bu pek yaramay, bu kibi şey yapmaq olmaz, dep ayta başladılar maña, bu Ekinci cian cenki vaqtında Donbasta balalarnı öldürgen nasistlerniñ qıçırğanları edi. Men sekiz yaşında edim, amma o vaqıt bunıñ saçma olğanını añladım".
2014 senesi Rusiye arbiyleri Qırımnı zapt etkende Artem altı yaşında edi.
"Rusiye haberleri olğanını, Ukrayin nomeraları, bayraqları ve diger şeylerniñ yırtıp alınğanı kösterilgenini hatırlayım", — dep hatırlay Qırımlı Artem Zvenigorodskiy.
Rus tilli müitte öskenine baqmadan, oğlan Ukrayin tilinde laf ete. O, tilni balalıqta, uydu vastasınen Ukrayin televizionını seyir etkende ögrengenini ayta. Onıñ qorantası ise rus tilinde laf ete eken.
"Qırımda Ukrayin tilini kimse qullanmay. Ukrayin tili o yerde aman-aman ölü. Resmiy olaraq anda üç til bar: Rus, Qırımtatar ve Ukrayin. Amma Qırımda Ukrayin tilinde qonuşmağa başlasañ, işiñ çataq. Çünki yahşı bu bitmeycek", — dey oğlan.
Qırım işğalinıñ kerçek sebeplerini Artemniñ ana-babası oña añlatmağanlar, çünki olar Rusiye akimiyetine loyal olğanlardandır.
"Birinci sualim şu edi: Rusiye nedir? Olar, bu öyle bir memlekettir, Rusiye kelecek, dep aytqan ediler. Men sorayım: ne deñişir? Bütün deñişmeler ğrıvnâlar yerine rubleler kelecegi ve til rusça olacağı ile yekünlenecek, dep ayttılar. Amma, soñra bilgenim kibi, bu episi degil edi. Rus tili ve ruble ile büyük problemler peyda ola. Ana-babamnen bu mevzularda laf etmedim, bu pek siyasiy olmağan bir mevzu. İşğalge qoltutqanları degil, aksine, qarşılıq köstermegenler. Yani, nasıl olsa öyle ola, ve bizge episi bir. Olar Rusiyede assimilâsiyağa oğradılar, o qadar. Er şey olarğa kelişe", — dep ayta Qırımlı.
Keñ kölemli başlanuvı bir deñişüv noqtası oldı. Cenk aqqında eşitken soñ, ne olğanını añlamaq istedi. Farqlı menbalardan malümat qıdırıp, onı talil etmege başladı. O vaqıt Rusiye istilâcı olğanını añladı, ve o, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda yaşamaq istemey.
"Men, mediada çalışmaq istegen bir insan olaraq, malümat qıdırmağa başladım, meseleni añlamağa başladım. Bir qaç ay soñra öz noqta-i nazarım şekillendi: men Ukrayinalım, cenk yaramay şey, Rusiye istilâcıdır. Tek Rusiye televizionını baqsañ bile, bir şey yañlış olğanını añlay bilesiñ: tünevin bir şey aytıldı, yarın başqa şey. VPN ve diger şeylerni bilgen bir insan olaraq, em Rusiyege qoltutqan, em Ukrayinağa qoltutqan, em de tarafsız menbalarnı oqudım. Malümatnı teñeştirdim: Rusiye aytqanı kibi, Kıyiv rejimi bir köyge ateş açtı. Ukrayina tarafdarı olğan videonı seyir etem, Amerikalı matbuat vastalarınıñ videolarını seyir etem ve anda kerçekten nasıl olğanını köremiz: Rusiye ava mudafaası ya da bunıñ kibi bir şey. Rusiye dey: "Ukrayinanı azat etmege ketemiz" ve soñra Mariupol yoq etilgenini, anda eali bombalağanını körem. Yani, obyektiv olmaq ve mantıqlı tüşünmek yeterlidir", — dep ayta Artem.
Keñ kölemli basuv başlanğan soñ Qırım mekteplerinde Rusiye propagandası quvetleşti, dep hatırlay Artem.
"Misal içün, 2022 senesinden başlap er bazarertesi künü balalar soqaqlarda toplaşıp, Rusiye gimnini yırlap, bayraqnı kötermek kerek ediler. Bundan soñ dersler yerine "Müim şeyler aqqında subetler" keçirile edi, anda SVO qaramanları ve Ukrayina aqqında laf etile edi. Beşinci sınıfta olğanda, sizge: "Siz Rusiyede yaşaysıñız", dep aytalar. Yedinci sınıfta Rusiye içinde yaşağanını ve etrafında er kes duşman olğanını aytalar. 9-ıncı sınıfta sizge Rusiye etrafında, duşman etrafında yaşağanıñıznı aytalar, şimdi ise esas duşman — Ğarp ve Ukrayina. Ve endi 11-nci sınıfta aytalar: işte biz arbiy adamlarmız, biz qaramanmız, bizge qoşulıñız. Vatan içün ol, orduğa bar. Oquv yurtlarında "vatanperver terbiyesi"ne bağışlanğan "Yunarmiya" teşkilâtı bar. Aksiyalarğa barıp, arbiylerge qol tutasıñ, masketler ve ilâhre yapasıñ. Ve bu teşkilâtlarğa kirgenlerge üstünlikler berile. Meselâ, yarın mektepke kelmey bilesiñiz, işte böyle", — dey Artem.
Eñ evelâ Artem "Krımskiy SMERŞ"niñ diqqatını celp etmekten qorqa edi, bu cemiyetniñ iştirakçileri Ukrayina tarafdarı olğan Qırımlılarnı taqip ete. Onıñ aytqanına köre, bir kere olarğa internette rastketirgen.
"Bu, "Casuslarğa ölüm" demek. Bu, şimdi ğayrıdan meydanğa ketirilgen sovet teşkilâtı kibi bir şey. O ne yapa? Artem degen adam bar, Ukrayinağa qoltuta. Bir kimse bunıñ aqqında bilse, "SMERŞ"ke yaza ve "SMERŞ" Artemni almaq içün kele. Bundan soñ Artemni FSB-ge alıp keteler, sorğuğa çekeler, para cezasını bereler ve Rusiye bayrağı ve Putinniñ portretinen beraber afu soramağa mecbur eteler. Loyal olmaq kereksiñ. Ne içün degilsiñ? Rusiyege qarşısıñmı? Ukrayinağa qol tutasıñmı? Demek ki, sen "jdun", casus, satqın, bander ve nasısıñ. Yani ya Rusiye ile birliktessiñ, ya da satqınsıñ. Siyasetten tış variant yoq. Çat-rulette insanlarnen subetleşkende, men Qırımdan olğanımnı ayttım. Siyaset aqqında laf ete edim, amma öz noqta-i nazarını aytmay edim. Soñra bir adamnen tanıştım. O: "Sen ne yerlisiñ?" dep soradı. "Qırımdanım" dedim. "Qırım kimniñki?" dey. "Men siyasetnen oğraşmayım" dedim. O ise: "Ana, jdun!" dep cevap berdi. "SMERŞ"ke çalışqan bir insan edi, menim kibilerni qıdıra edi. Ondan qurtulmaq qıyın edi, amma men becerdim", — dep hatırlay Artem.
Öz noqta-i nazarını dostlarına bile bildirmey edi. Onıñ aytqanına köre, yaşdaşlarınıñ çoqusı Rusiye tarafdarı ya da öz fikirlerini gizley.
"Olar, Rusiyeni sevmegenler bile, özüni daa çoq Rusiye muhalifetçileri olaraq sayalar. Qırımda Ukrayin mevzularında qonuşmaq pek qıyın, çünki telükelidir. Eger bu dostuñ ise, pek yaqın, sen onıñnen laf ete bilesiñ. Amma adamğa yüz faiz işanmasañ, bu telükelidir. Bir telefon, bir mektüp ve seni almağa kelecekler, ve sen Rusiye bayrağı fonunda afu sorayacaqsıñ", — dey Qırımlı.
Rusiye arbiy istilâsı ve Qırımdan ketmek istegi aqqında genç bir qaç kere anasınen ve ögey babasınen laf etmege tırışqan, amma bu mevzu olarnıñ qorantasında yasaq edi.
"Men aytam: menimce, şimdi olğanlar yañlış. Olar: "Ebet" deyler. Men deyim: menimce, Ukrayina vaqtında daa yahşı edi. Olar: "Ebet" deyler. Soñra Ukrayinağa ketmek istegenimni aytam. Olar maña: "Yoq, biz seni yibermeycekmiz" deyler. "Ne içün?" dep sorayım. "Çünki anda seni bağlaycaqlar, sen endi rusiyelisiñ". Esas deliller ne edi? Birincisi, anda "nasist-banderacılar" bar, olar oğlanlarnı yoq eteler. Bundan da ğayrı, anda rus tilinde laf etkenlerden nefret eteler, rus tilinde laf etkeniñ içün seni çuqurğa atarlar. Üçüncisi, anda Qırımlılar, Donetsk ve Lugansk sakinleri nefret etile. Men aytam: "Mariyupoldeki insanlar Ukrayinağa kele, qayta, gumanitar koridorlar bar". Olar maña: "Olar Ukrayinalılar, sen ise 10 yıldan berli Rusiyeniñ esareti astındasıñ, seni Ukrayinalı saymazlar" deyler. Dörtünci delil, menim Rusiye pasportım bar, Ukrayin pasportını ise bermeycekler. Qanun boyunca bu saçmalıq, amma olar buña inanalar, propaganda pek yahşı çalışa. Beşincisi, meni bağlaycaqlar, işkence etecekler ve birden cebege yollaycaqlar. Aytqanları kibi, men kelip, Pokrovskqa doğru ketecegim. Men añlatam: bu böyle çalışmay, anda 25 yaşından başlap askerlikke aluv, acele hızmet yoq, bu episi saçmalıq ve propaganda. Olar ise: "Sen bir yerge ketmeyceksiñ", — deyler.
Devamını nevbetteki metinde oquñız