"Er kesni rusiyeli yapalar": Qırımda migrant ve çetel studentleriniñ kontroli quvetleştirilecek. Ne beklemek mümkün?

Rusiye Federatsiyasınıñ akimiyeti 2036 senesine qadar Devlet milliy siyasetiniñ strategiyasını tasdıqladı. O, rus medeniyetiniñ populârlaştırılması ve diger millet vekilleri arasında rus tiliniñ pekitilmesi içün tedbirlerni belgiley. Asılında ise bu vesiqa milletlerara munasebetler saasında kontrolni sertleştirüv mehanizmlerini çalıştıra. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti regiondaki musafirler, hususan çetel studentleri üzerinde nezaretni quvetleştirmege talap ete. Neler deñişecek Qırım.Aqiqatnıñ maqalesinde tarif etemiz.

Devlet milliy siyasetiniñ strategiyası 2025 senesi Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ buyruğınen tasdıqlanğan edi. Bu vesiqa "Rusiyeniñ milliy telükesizligini temin etüv saasıda strategik planlaştıruv", dep aytıla.

Strategiya "Rusiyeniñ milliy menfaatlarını temin etmek, devlet birligi ve Rusiye Federatsiyası bütünligini tarihiy ceetten pekitmek, halqlarınıñ etnomedeniy kimliklerini qorumaq, vatandaşlarnıñ anayasa aqlarını temin etmek" içün azırlandı, dep aytıla.

İşğal etilgen Qırımda bu vesiqa ealiniñ bütünley ruslaştırıluvınıñ temeli olacaq, hususan kiçik ve tamır halqlarnıñ, dep tüşüne Ukrayina ekspert toplulığı.

"Migrantlar da kelmek kerekmi?"

Qırımda Rusiye milliy siyaset strategiyasını yerine ketirüvniñ koordinatorlarından biri Qırımnıñ Rusiye parlamenti spikeriniñ birinci muavini Sergey Tsekovnıñ reberligi altında "Rusiye halqlarınıñ assambleyası" cemaat teşkilâtınıñ regional bölügi ola.

Onıñ fikirince, Qırım yarımadasında milletlerara turğunlıq içün migrantlar kontrolini quvetleştirmek kerek.

"Ebet, uquq qoruyıcı organlarımıznıñ rolü müim. Olar Qırımğa kelgen bütün migrantlarnı sert bir şekilde kontrol etmeli. Şimdilik Qırımda migrantlarnen bağlı rezonanslı adiselerimiz yoq. Migrantlar kelmek kerekmi? Kontrol etilecek seviyede. Bazılarınıñ mında şahsiy meseleleri, tuvğanları bar. Amma biz Qırımğa kelgenlerniñ sayısını ve maqsadlarını bilmek kerekmiz", – dep ayttı o, Aqmescitteki matbuat konferentsiyasında.

Qırımda Rusiye işğaliniñ aman-aman 12 yılı devmında migrantlarnen bağlı bir zıddiyet ya da mesele qayd etilmedi, qomşu Rusiyede ise ara-sıra ola.

Bunı Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ Milletlerara munasebetler işleri devlet komitetiniñ yolbaşçısı Ruslan Yakubov tasdıqlay.

"Çoq şükür, yarımadamıznıñ kederli (dinlerara zıddiyet – QA) örnekleri yoq. Ve bugün Qırımda milletlerara ya da dinlerara bir zıddiyet yoq. Çünki farqlı halq ve din vekilleri arasında dialog içün bütün şaraitler bar. Ve eñ esası, dialog çerçivesinde er angi meseleni muzakere ete bilemiz", – dep ayta o.

Buña baqıp, Qırımda migrantlar kontrolini quvetleştirmege ne kerek añlaşılmay, yerli Rusiye akimiyeti bile bu saada bir problem olmağanını ayta. Amma olsa, birinciden, 2014 senesi Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ bile mında tasil almağa kelgen çetel studentlerine tesir etecek.

"Olar rusça ögrenmeli"

Birinciden, Verdanskiy Qırım Federal universitetiniñ Tibbiyet akademiyası aqqında aytıla (Georgiyevskiy Devlet tibbiyet universitetiniñ temelinde açıldı), anda, resmiy malümatqa köre, bir qaç biñ çetel studenti oquy edi.

Şimdi Qırımnıñ bütün tibbiy oquv yurtlarında 34 biñ student oquy, dep bildirdi Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov. Qaçı – ecnebiy, tam belli degil. Amma Qırım yarımadasında yaşayışları Rusiye devlet milliy siyaseti strategiyası peyda olmasınen bayağı deñişe bile. Sergey Tsekov emin ki, Qırımnıñ Tibbiyet akademiyasında inglizce berilgen dersler rusça ögretilmeli.

"Şunı añlamaq kerekmiz ki, Qırımğa oqumağa kelgen çetel studentlerimiz çoq. Birinciden, Qırım tibbiyet institutına. Bu hoş bir migrant müiti. Olar rusça ögrenmeli, mence. Bu eñ esası. Dersler rusça degil, inglizce berilmesine razı olamayım. Bizim aliy oquv yurtlarında rusça ders bermege tevsiye eter edim. Bunıñ büyük faydası olur edi – bizge ve Qırımğa kelgen ecnebiylerge", – dep ayta o.

Qırımtatar resurs merkeziniñ idare reisi Eskender Bariyev böyle adımlarnı Sovetler Birligine qaytuv dep adlandıra. Onıñ neticesi tasil aluv içün alternativ qıdırıp başlağan Qırımdaki çetel studentler sayısınıñ eksilmesi ola bile.

"Ukrayina vaqtında Qırımdaki tibbiyet universiteti eñ yahşılardan biri ve pek populâr edi. Anda çetel vatandaşları, hususan Yaqın Şarq, İndistan, Malayziya ve diger memleketlerniñ vekilleri oqumağa kele edi. Çoq sayıda student rus ya da ukrayin tilini ögrenmeyip, tasil ala bile edi. Tek rusça ders almaq – sovet vaqıtlarına qaytuvdır. Ve bu studentlerniñ sayısı eksilmesine ketire bile, çünki İndistan kibi memleketlerde inglizce gençler arasında biline. Ve studentler Qırımda degil, diger memleketlerde tasil aluv imkânlarını qıdıracaq", – dep ayttı o, Qırım.Aqiqatqa.

"Total ruslaştıruv"

Rusiyeniñ milliy siyaset strategiyasında rus tili "umumrusiye vatandaş kimliginiñ şekillenüv ve pekitüvniñ müim faktorı" olaraq qayd etildi. 2014 senesi Qırımnıñ Rusiye işğali vesiqa bu kimlikniñ "pekitilmesi içün müim bir vaqia" olaraq qayd etildi.

Strategiyada qayd etilgenine köre, Rusiye işğal etken Donetsk, Lugansk, Zaporijjâ ve Herson vilâyetlerinde onıñ yerine ketirilüvi "umumrus vatandaş kimligi ve milletlerara amanlıq pekitilmesi, rus tiliniñ devlet tili olaraq qullanılması içün qoşma tedbirlerniñ" alınması kerekliginen bağlı.

Qırımtatar resurs merkezi bu siyasetni Qırım sakinleri ve Rusiye işğal etken diger Ukrayina regionlarını "total ruslaştıruv" dep saya.

"Bes-belli ki, bu total ruslaştıruv Qırımda işğalniñ on yılı devamında bile tamamen semereli olamağan bir esnas. Rusiye akimiyeti onıñ köstergiçlerini 95% seviyesinde körmege istey, yani işğal etilgen topraqlarnıñ sakinleriniñ miylerini Rusiye mefküresinen toldurmaq. Bir taraftan, Rusiye akimiyeti çeşitlik ve kimlik saqlanmasını qoruy, dep bildire. Diger taraftan, bu strategiya bütün vatandaşlarnıñ özüni rusiyeli olaraq is etmesine yönelgen – umumrusiye milletiniñ bir qısmı. Böylece Rusiye akimiyeti birinciden işğal etilgen Ukrayina regionlarını ruslaştırmağa tırışa. Anda problemleri bar olğanını köstere", – dep ayta Eskender Bariyev.

Qırımda Rusiye akimiyeti 2014 senesinden başlap rus, ukrayin ve qırımtatar tilleriniñ devlet statusını qayd ete. Amma Ukrayina ekspertleri bu til siyasetinde qıyışıqlarını çoq qayd ete.

Qırımda ukrayin tili ve medeniyetiniñ yoq etilmesi Rusiyeniñ daa keniş bir strategiyasınıñ bir qısmı ola – işğal etilgen topraqta ukrayinlerniñ ruslaştıruvı ve assimilâtsiyası, dep bildireler olar tedqiqatlarında.

2024 senesi BM Halqara mahkemesi Ukrayinanıñ Rusiyege qarşı Irqiy ayırım şekillerini yoq etüv Halqara Şartnamesiniñ soñki normasını bozuv davası boyunca qararını çıqardı. Mahkeme Rusiye Qırımda ukrayinlerniñ ana tilinde tasil alma aqqını boza, dep qarar çıqardı.

Rusiye Tış işler nazirligi "Qırımda qırımtatarlar ve ukrayinlerge qarşı ayırım yoq", dep işandırdı. Mahkemeniñ yerli mekteplerde ukrayin tiliniñ sıñırlı ögretilmesi hulâsasını müessise "bayağı davalı qarar" dep adlandırdı.