Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım eki aydan berli yaqarlıq qıtlığı şaraitinde yaşay. Bir aydan berli regionda energetik buhran devam ete. Rusiye akimiyeti vaziyetni nezaret altında tutqanını bildire, amma yaqın kelecekte neler olacacağı aqqında bir şey aytmay. Yañı kerçeklik Qırımda nasıl esnaslarnı başlattı ve Moskva nezaretindeki Qırım memurları vaziyetke tesir ete bilelermi, dep tarif ete Qırım.Aqiqatqa bergen intervyusında Ukrayina Yaqın Şarq tedqiqatları merkeziniñ müdir muavini Sergey Danilov.
Ukrayina mudafaa quvetleri Oraqtan başlap Rusiyeniñ büyük istilâsı vaqtında Qırımdaki energetika obyektlerine ücümlerni quvetleştirdi. Bu Qırım yarımadasında büyük yarıq kesilmesine ketirdi. Onıñ farqlı köşelerinde yaşağanlar, bir qaç afta devamında yarıqsız yaşamağa mecbur olğanlarını aytalar. Bu vaziyetni er vaqıt generatorlarnen tüzetip olamaylar, çünki yaqıt qıtlığı bar.
Rusiye akimiyeti Qırımda fevqulâde vaziyetni ilân etti. Amma yaqın vaqıtta vaziyetniñ inkişaf senariylerini seslendirmeyler.
Moskva nezaretindeki memurlar, yaqıt ve energiya buhranı şaraitlerinde meselelerni çezmek içün tedbirler alınğanını, lâkin "duşmanğa kereksiz malümat bermemek içün" olar aqqında aytılmağanını iddia eteler.
Böyle şaraitlerde Qırımlılar eñ yaqın kelecek içün areket planını şekillendirmek içün obyektiv malümattan marum qaldı. Bazılarını çeşit usullarnen alışmağa mecbur ete, bazılarını ise Qırımnı terk etmege mecbur eteler.
Qırım yarımadasındaki vaziyet Rusiye Federatsiyasınıñ Herson vilâyetiniñ işğal etilgen topraqları ile sıñırdaş topraqlarında da aks etile. Onı Yaqın Şarq tedqiqatları Ukrayin Merkeziniñ müdir muavini Sergey Danilov nezaret ete. O, Qırım.Aqiqatqa, anda energetik buhran şaraitlerinde neler olğanını ve eñ yaqın kelecekte vaziyetniñ nasıl inkişaf etecegini tarif etti.
"Rusiye alâ daa "Qırımnıñ cenk olmağan" bir yer olaraq köstermege tırışa"
– Qırımdaki şimdiki vaziyetni yerli Rusiye akimiyeti resmiy olaraq fevqulâde vaziyet dep adlandırdı. Er kes bunıñnen razı degil ve Qırımnıñ yañı kerçekliginde Rusiye akimiyeti tanımaycaq cenk vaziyetiniñ alâmetlerini köreler. Siziñce, ne içün?
– Çünki olar alâ daa "barışıq topraqlar", "zayıf Ukrayina" ve "onı yeñe bilecek küçlü Rusiye" aqqında işğal-propaganda diskursnıñ temeli olğan imijge riayet etmege tırışa. Ve Qırımdaki arbiy vaziyetniñ tanılması, Rusiye 2014 senesinden berli "satqan" regionnıñ stabil timsalini boza.
"Bizde cenk yoq!" formulasını isbatlamaq içün çoq resurs sarf etildi. Yıllar devamında buña diqqat ayırıldı. Ve bu haber strategiyası aman-aman muvafaqiyetli edi. Çünki insanlardan eşite edim: "Bizde Qırımda ateş açılmay, cenk yoq".
Bundan da ğayrı, Qırım kurort mevsimine bağlıdır. Rusiye akimiyeti de cenkten evelki bölgege turist aqımını temin etmek içün soñuna qadar tırıştı. Yarımadadaki arbiy vaziyet, doğrusını aytqanda, buña yardım etmey.
– Siziñ malümatıñızğa köre, Krasnoperekopsk ve Ermeni Bazarda "Qırım soda zavodı" ve "Qırım Titanı" qapatıla, işçilerniñ bir qısmı ise Rusiye Federatsiyasında buña beñzegen işhanelerge köçmege teklif etile. Amma, resmiy malümatqa köre, bu zavodlar çalışmağa devam ete, ve bunıñ kibi bir şey aqqında haber yoq. İnsanlarnı böyle planlar aqqında kim haberdar etti?
– Zavodda çalışqan insanlarnıñ malümatını aldım. Bu Herson vilâyetiniñ Kalançak, Çaplınka, Qırım ile sıñır köyleriniñ sakinleridir. Bu adamlar Qırım soda istisalında çoq edi.
Şimdi olar evlerine qaytalar, çünki işhaneniñ qışta infrastrukturası çalışmaycaq, dep ayttılar. İşçilerniñ aytqanına köre, "Qırım soda zavodı" territoriyasında, zavod tarafından qullanılğan ve şeerniñ kommunal infrastrukturasınıñ bir qısmı olğan qazanhane bar. Şimdi işçilerge fabrika qapatılacağı aqqında aytmaylar, qışta ise qızdıruv olmaycaq, dep ayttılar. Bu sebepten olar ayırı dağılalar.
– Rusiye saiplerine bağlı olğan bu Qırım sanayı devleri toqtaycaqmı?
– Ebet, kerçek. Buña em Qırımnıñ şimalinde, em de Herson vilâyetiniñ cenübinde energiya teminlevinen bağlı vaziyet yardım ete. Eminim ki, bu zavodlarnıñ, boyalama metallurgiya ve himiyeviy sanayı içün kerek olğan küçü yoq.
– Şimaliy Qırımda şimdi elektrik energiyasınen bağlı vaziyet eñ fena. Yerli sakinlerniñ aytqanına köre, olar aftalar devamında yarıqsız yaşaylar. Siziñ malümatıñızğa köre, Qırımnıñ şimalinde yaşağanlar bu qıyın vaziyetni köz ögüne alıp, qışlamağa yer qıdıralar. Bu ne qadar global ve olar qayda kete?
– Bu esnasnıñ miqyası aqqında tam malümatım yoq. İlk evelâ Herson vilâyetinde tamırları olğanlar kete. Kimisi Rusiyege kete, şu cümleden, Rusiyeden kelgenler.
Yerli sakinlerniñ ikâyelerinden bilem ki, şimaliy Qırımda yarıqnı künde bir saat bermege tırışalar, amma elektrik telükesi o qadar yüksek ki, ev aletleri çalışmay. Elektrik çaynikler de çalışmay.
Üç aftadan berli insanlar böyle vaziyette yaşay. Bu vaqıt içinde rusiyeliler bir qaç kere transformatorlarnı yañıdan çalıştırmağa tırıştı, hususan Canköy ve Ermeni Bazarda. Amma bunı yapamadılar. Olar alçaq voltajlı elektrik aqımını bermege tırışalar. Bu, şu cümleden, Qırımlılarğa 48 saattan ziyade yarıqsız qalğanları içün vade etilgen tazminatnı tölememek içün imkân bere.
– Rusiye akimiyeti eñ az 48 saat devamında yarıqsız qalğan Qırım sakinlerine 15 biñ ruble miqdarında tazminat bermekni vade etti. Amma bu tazminatnıñ kimge berilecegini şimdilik belli degil. Böyle alıcılar aqqında haberdarsıñızmı?
– Yoq, belli degil. Sistema böyle çalışmaqta: adamlarnıñ bir qaç kün devamında yarığı yoq, soñra bir saat devamında kene yaqıla. Demek, adamlarğa endi resmiy olaraq tazminat tölemege borclu degiller. Bu kerçekten de çalışqanmı, yoqmı, bu aqta daa malümat yoq."
"Qırımda işğalci akimiyet vaziyetni deñiştiremey"
— Men qarışıqlıqnı ve vaziyetni deñiştirmekniñ mümkün olmağanını körem. Qırımlılar maña bundan şikâyet ettiler. İlk yaznıñ ortalarında Sergey Aksönov vaziyet eki-üç afta soñra yahşılaşacağına ve biz beklep, sabır etmek kerekmiz, dep söz berdi. Qırımda çoqusı er şeyniñ yerine kelecegine inandılar.
Lâkin şu eki-üç afta keçken soñ, vaziyet fenalaşmağa başladı, Qırımdaki işğalci akimiyetke olğan işanç keskin tüşip başladı. Bu arada olar adamlarğa beklemek kerekligi aqqında haberni yaymağa devam ete ediler. Bu şimdi halq arasında açuv doğura. Rusiye razvedkası adamlarnıñ yazğan ve aytqan şeylerini faal sürette közete.
Qırımda işğal akimiyetleri ne yapmağa bilmeyler, endi añlaşıla. Olar vaziyetke emiyetli tesir etemeyler. Vaziyet öyle ki, resmiylerniñ malümat strategiyası ne olsa olsun, olarnıñ bütün vadeleri kerçeklik tarafından yoq olacaq.
– Siziñ malümatıñızğa ve diger delilleriñizge köre, Qırımdaki yaqıt ve energetika buhranları rusiyelilerni daa faal sürette yarımadadan çıqmağa mecbur ete. Kim birinci olıp kete ve bu adiseniñ kölemi nasıl?
– Bilgenime köre, Aqyardan bir gruppa insan Rusiyege yol aldı. Bular iş adamlarıdır.
Herson vilâyetinden Rusiyege Rosgvardiyanıñ qorantaları ve havfsızlıq idaresiniñ hadimleri qayttılar. Men bilgen deyerlik bütün vaqialarda ruslar yerli mekteplerden balalarınıñ vesiqalarını çekip aldılar. Olar Qırımdaki evlerini daa satmaylar. Olar, belki, kelecekte qaytmağa planlaştıralar. Lâkin şimdilik olar kelecek oquv yılı aqqında işançsızlar.
"Qış insanlarnıñ Qırımdan ketmege mecbur etecek"
– Siziñ fikriñizce, ruslarnıñ Qırımdan kütleviy sürette köçüvine ne sebep ola bile, yaqın vaqıtta yerli sakinler nege azırlanmaq kerekler?
– Qırımğa keleyatqan qış çoqusını qorquza — em ruslar, em Ukrayinler. Avanıñ beterleşmesi adamlarnı ketmege mecbur etecek. Çünki suvuq mevsimde elektriksiz, suvsuz, zayıf alâqasız yaşamaq yazğa köre pek ağır olacaq.
Ukrayinanıñ Rusiye arbiy bölüklerine, obyektlerine, logistikasına ücümleriniñ devamı da insanlarğa, hususan balalı qorantalarğa psihologik tesir etecek. Ve umumen, bu ceryanğa Qırım sakinleriniñ regiondaki yaşayışnıñ kelecek perspektivaları aqqında qabulları tesir etecek. Zaten, er daqqada olarnı materikten kesip, qorçalanmağan bir adağa dalmaq mümkün edi.
– Qırımdaki vaziyetniñ nasıl eñ yaqın inkişaf senariylerini köresiñiz?
– Er şey Ukrayina mudafaa quvetleriniñ Qırımdaki Rusiye obyektlerine ücüm etmege devam etmesine, Rusiye ava mudafaasına, Rusiye ordusına ve infrastrukturağa şimdiki seviyede ücüm etmege devam etmesine bağlıdır.
Vaziyetni tahmin etmek pek qıyın, çünki Ukrayina Rusiyege daa çoq zarar ketirmek imkânlarını qıdıra, Rusiye ise buña qarşılıq köstermek imkânlarını qıdıra.