"Ağlamaq yasaq". Qırımda qırımtatar sürgünligini añmağa izin bermeyler

Qırımnıñ Rusiye akimiyeti 1944 senesi Stalinniñ qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarınıñ hatırasını kütleviy şekilde ebediyleştirmege bermey. Mayısnıñ 18-i arfesinde Qırımtatar Milliy areketiniñ faallerine qanunsız aktsiyalar keçirilmeycegine dair tenbiler berildi. Sürgünlik yıllığında yerli Rusiye akimiyeti sürgünlik abidesi yanında qırımtatarlarnı añmadı bile. Qırımda hatıra siyaseti nasıl deñişe, Qırım.Aqiqatnıñ maqalesinde tarif etemiz.

2014 senesi Rusiye Qırımnı qanunsız bir şekilde ilhaq etken soñ qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarını añma kütleviy matem tedbirleri regionda yasaqqa oğradı. Keçken yılları tek Rusiye akimiyetiniñ mefküreviy kontroli altında keçe edi. Er angi alternativ aktsiya ıntıluvlarına mania yapıla edi. Rusiye Ukrayinağa qarşı büyük istilâ başlatqan soñ Qırımda kütleviy tedbirler telükesizlik maqsadınen lâğu etildi. Sürgünlik yıllığına bağışlanğan tedbirler kün tertibinden yoq olmadı, amma bayağı deñişti.

"Meni ne sayalar? Cinayetçimi?"

Mayısnıñ 18-nde Qırımda halq matemine Rusiye uquq qoruyıcıları faal sürette qarşı çıqa. Er yıl bu kün arfesinde Qırımtatar milliy areketiniñ faallerine "qanunsız aktsiyalar keçirilüvi" içün mesüliyet aqqında bildireler. Bu yıl bir çoq meşur qırımtatar faaline keldiler.

Böyle tenbi qırımtatar faali Mümine Saliyevağa berildi. Uquq qoruyıcılar onı evde tapamadı, şunıñ içün anasına kâğıt bermege tırıştılar. O, onı almağa razı olmadı, çünki qızınıñ temsilcisi degil.

"Olar dediler ki: bilesiñiz de, böyle tenbiler ketiremiz. Anam cevap berdi: "Ebet, 2014 senesinden soñ ağlamağa da, hatırlamağa da, dua etmege de yasaq". Ve olar ketti", – dep tarif etti Mümine Saliyeva Facebookta.

O, böyle tenbilerni sebepsiz ve namusı ve itibarına aqaret dep saya.

"Bu sebepsiz bir şey, çünki ayatımda, faaliyetimde, areketlerimde, yaşayış tarzında bir vaqıt cemaatqa qarşı areket olmadı. Bu haberge nasıl qıymet kesecegimni bilmeyim. Belki, aqlıma qanunsız bir ğaye kelmesin dep yapadırlar. Bu aqlıma kelmey. Bir istegim bar – insanlarğa, cemiyetke fayda ketirip yaşamaq. Şunıñ içün bu namusım, itibarıma aqaret. Meni ne sayalar? Cinayetçimi? Angi sırağa meni qoyacaq olalar? Ya da Qırım sakinleri arasında minsiz adımnı aqaretleycek olalar? Bu menim fikirlerim. Amma manası er keske belli ve añlaşıla", – dep ayta faal.

İçki qasabasından qırımtatar faali Müslim Zevriyevge de polis hadimleri onı camige ketkende körip, tenbi tutturmağa tırıştı, dep haber ete "Qırım birdemligi". Vesiqanı almağa istemegen Müslim Zevriyevden polis hadimleri qararını kamera ögünde seslendirmege talap etti. Video çıqarılğan soñ yiberdiler.

Mayısnıñ başında Rusiye polisiniñ hadimleri qırımlı aq qorçalayıcı Abdureşit Cepparovğa da "qanun bozulmaycağına dair" tenbi oqudı, dep bildire "Tribunal. Krımskiy epizod" ukrayin aq qorçalayıcı saifesi.

Sebep daa evel ekstremizm ile küreş maddelerine istinaden memuriy mesüliyetke çekilgeni ve qırımtatar sürgünliginiñ yıllığı oldı.

"Cemaatqa qarşı areket" profilaktikası"

Rusiye polis hadimi mayısnıñ 18-i arfesinde qırımlı aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyeva ile "profilaktik subet" yaptı.

Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye Federatsiyası İç işler nazirligi Qırım bölügi ve Ekstremizm ile küreş merkeziniñ emrinen "uquq bozuvları ve terror ve ekstremizm cinayetlerine yol bermemek maqsadınen" areket ete, dep bildire "Qırım birdemligi".

Uquq qoruyıcı Lutfiye Zudiyevanı tenbi kâğıtını imzalamağa mecbur etti. O, tenbinen razı degil, cemaat nizamını bozmadı ve bozmaycaq, dep qayd etti, dep aytıla haberde.

Qırımlı uquqçı Lilâ Gemecige de tenbi kâğıtı berildi.

Vesiqada imayeci "cinayet yapmaq ve çezilmesinen polis oğraşqan memuriy uquq bozuvları içün şarait yaratqan areketler olsa, cemaatqa qarşı areket devam etse", mesüliyetke çekilecek, dep aytıldı, dep bildire "Qırım birdemligi".

Lilâ Gemeci de vesiqada "sebepsiz" dep tenbinen razı olmağanını qayd etti.

Rusiye uquq qoruyıcıları böyle tenbiler bergenini açıq-açıq bildirmey.

"Basqı ve qorquzuv"

Böyle tenbilerni bermek içün alıcılarnı nasıl belgileyler tam belli degil. Aq qorçalaydıjılar mında Qırım sakinlerine basqı ve qorquzuv alâmetlerini köre.

"Polis, daa evel Memuriy uquq bozuvları kodeksiniñ "ekstremist" maddelerine istinaden celp etilgen er bir "uquq bozuyıcısına" kelse, işi çoq, çünki er kün yüzlernen böyle qarar çıqarıla. Ziyaretler saylavlı olsa, ne içün qırımtatar faalleri ve aq qorçalayıcıları muntazam sürette saylana – añlaşılmay. Bunıñ ealini qorquzuv alâmetleri bar", – dep bildire "Tribunal. Krımskiy epizod".

Soñki yılları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti profilaktik "tenbilerden" memuriy para cezaları ve apis cezalarına daa sıq keçe, dep qayd ete Qırımtatar resurs merkezi. Teşkilât böyle areketlerni "Ukrayinanıñ tamır halqına qarşı daa bir basqı ve qırımtatarlar içün tarihiy emiyeti olğan kün arfesinde faallerni qorquzuv ıntıluvı" olaraq köre.

Rusiye uquq qoruyıcıları böyle "muqaytlıq tedbirlerini" izaatlamay.

Mayısnıñ 18-i Qırımda – qırımtatarlarsız

Moskva kontrolindeki Qırım akimiyeti mayısnıñ 18-nde Bağçasaray rayonı Süren qasabasında "Qırım halqlarınıñ canlanuv yolu" hatıra kompleksine resmiy şekilde çeçek qoydı. Anda 1944 senesi qırımtatarlarnı toplağan ve sürgün etken eñ büyük noqtalardan biri edi.

Memurlarnıñ resmiy nutuqlarında bu yıl qırımtatarlar yoq. Bunıñ yerine – "Vatanı, evleri, mulk ve esas aqlarından marum etilgen" adı aytılmağan halqlarnen "birdemlik ve qoltutuv" sözleri ve "1941-1944 seneleri yüz biñlernen insannıñ" sürgünligi aqqında beyanatları.

Demiryoldaki vagon şeklinde "Süren" hatıra kompleksini Rusiye akimiyeti Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı büyük istilâsı arfesinde qurdı. Qırımtatar cemaatınıñ munasebeti tam belli degil. Bir çoq insan "Tekrarlay bilemiz" imasını köre.

Qırımtatarlar Qırımğa qaytqan soñ on yıllar devamında sürgünlik qurbanlarını hatıra yerleri eñ çoq granit taşları ve hatıra tahtaları ola. Abide ve memoriallar pek az. Mayısnıñ 18-i arfesinde Qırım.Aqiqat mühbiri şimdi bu hatıra yerleri nasıl körüne bildi.

Aqmescitteki "Salgirka" parkındaki memorial şeerde qırımtatar sürgünligini hatıra yerlerinden birincilerinden biri edi. 2004 senesi Ukrayinalı iş adamı Rinat Ahmetovnıñ parasına açıldı. Bir çoq matem tedbiri anda keçe edi.

Aqmescitte demiryol vokzalı yanındaki Lenin bulvarındaki skverde hatıra taşı (temeli) 1993 senesi mayısnıñ 18-nde tiklendi – qırımtatar halqı sürgünliginiñ 49-ıncı yılına.

Onıñ yerinde büyük abide qurulacaq edi. Amma alâ daa qurulmadı. Yaqında Lenin bulvarında büyük rekonstruktsiya oldı ve hatıra taşı alındı. Soñra deñiştirilgen alda qaytardılar – malümat tahtasında Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ 2014 senesi repressiyalarğa oğrağan halqlarnıñ reabilitatsiyasına dair buyruğınıñ parçaları peyda oldı.

Qarasuvbazarda sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra taşı 1994 senesi mayısta №1 yerli mektep yanındaki skverde tiklendi. Soñra anda qırımtatar şairi ve yazıcısı Bekir Çoban-Zadeniñ abidesi açıldı, taş ise şeer merkezindeki Suvorov skverine avuştırıldı.

"Obyektlerniñ vaziyeti bir qarar, amma, ne yazıq ki, Qırımnıñ Rusiye ilhaqından soñ Aqmescit ve Qarasuvbazarda temel taşlarından soñ abideler öyle de tiklenmedi. Qarasuvbazarda 2013 senesi eñ güzel abide leyhası yarışı oldı, onı Qarasuvbazar sanat mektebinde tantanalı merasimde taqdim ettiler, qırımtatar metsenatı abide tiklenmesine para bermege azır edi, amma Qırımnıñ qanunsız ilhaqından soñ yañı akimiyet tarafından qoltutulmağanı içün faaliyet sıfırlandı", – dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.

Qırımtatar Milliy Meclisi 1944 senesi qırımtatar sürgünligi "eskiligi olmağan qırımtatar halqınıñ genotsidi" ola, Qırımdaki Rusiye taqipleri ise "sovetler rejiminiñ genotsidal siyasetiniñ devamı ola", dep bildire. Dünya toplulığınıñ bunı resmiy şekilde tanıması "kelecekte böyle cinayetlerniñ tekrarlanmasına yol bermemek içün uquqiy temel ola", dep eminliknen ayta Meclis reisi Refat Çubarov.

Al-azırda, onıñ aytqanına köre, bunı Ukrayina, Felemenk, Latviya, Litvaniya, Kanada, Poloniya, Estoniya ve Çehiya parlamentleri yaptı.