Genç qırımtatar qızı Liya Gazi bir qaç kün evelsi Panamadan qayttı. Merkeziy Amerikada yerleşken bu kiçik memlekette Youth Democracy Network forumı olıp keçti, bu yaş qız çıqışta bulunğan esas insanlardan bili oldı. Bu halqara programma genç liderler içün bar, diger memleketlerden yaşlarnen işbirligi yapıp, demokratiyanı ilerilete ve insan aqlarınıñ qorçalanmasında iştirak ete. Daa bir qaç yıl evelsi Liya İnstagramdaki blogu onı qırımtatar qızını devlet şahısları da olğan yüzlernen insan diñleycek halqara meydançıqlarğa ketirecegini tasavvur bile etalmaz edi.

Genç qız kelecek ziyaretini planlaştıra – onı New Yorkta tamır halqlarnıñ aqlarını qorçalavğa bağışlanğan BM merkezindeki forumğa bekleyler. Soñki vaqıtları onı halqara konferentsiyalarğa daa sıq davet ete ve Qırım aqqında tarif etmesini rica eteler, dep ayta. "Niayet, Qırım mevzusı aktual olğanına oşay", – dep ayta Liya.

Liya Gazi 24 yaşında. Qırımda doğdı. Amma 2014 senesi Qırım yarımadası Rusiye tarafından işğal etilgen ve qanunsız bir şekilde ilhaq etilgen soñ qorantası evini terk etmege mecbur oldı. "Bu tezden biter" ve qaytmağa imkân olur ümütinen esas Ukrayinağa – Hersonğa – Qırımğa yaqın yerleştiler. Liya o vaqıt 12 yaşında edi. Amma 2022 senesi fevral ayında Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı büyük istilâsı qıznıñ evine qaytmasını kene uzaqlaştırdı. Şimdi İspaniyada yaşay ve yerli universitetlerden birinde tarih fakultetiniñ dördünci kursında oquy.

Blogerden faalge

"Asırlar devamında tarihımıznı rusiyeliler yazğanını añladım. Ve tarihımıznen bağlı – ukrayin ve qırımtatarlarnıñ – pek çoq mif ve Rusiye propagandası bar. Şunıñ içün kelecekteki maqsadım – bu miflerni bozıp, Qırım ve Ukrayinanıñ kerçek tarihını tedqiq etmektir", – dep ayta qırımtatarı Liya Gazi.

2022 senesi İnstagramda inglizce blog alıp barmağa başladı. "O vaqıt malümat az edi. Qırım, işğalde qırımtatarlarnıñ vaziyetini aydınlatmağa istedim, çünki repressiyalar quvetleşken edi", – dep ayta Liya. Onı çetel kütleviy haber vastaları kördi – o, yapon, ispan, frenk neşirleri içün onlarnen intervyü berdi. Soñra Liyanı bütün dünyada konferentsiya ve forumlarğa davet etip başladılar. Bu qadar faaliyetni universitette oquşnen birleştirmek qolay degil, amma bunı missiyası olaraq köre.

Liya çıqışta bulunacaq nutqunı azırlağan sayın közyaşını tutorial olamay. Genç qız qorantasınıñ ikâyesini ecnebiylerge ayta – tuvğanları 1944 senesi Qırımdan sürgün etilgen edi. Tarih nasıl tekrarlanğanını tarif ete – 2014 senesi o da evini istemeyip terk etmege mecbur oldı.

Liya er çıqıştan soñ yanına pek çoq insan kele, dep ayta.

"Olar saña bir qaramanğa baqqanı kiber baqa, Rusiye işğalinden, Rusiye istilâsından zaraz körgen ve küreşmege devam etken insanğa kibi. Bu olarğa ilham bere. Şunıñ içün tarihımıznı duyğulı bir şekilde tarif etmege tırışam, insanlar bu tek biznen degil, olarnen de bağlı bir şey olğanını añlasın. Çünki Qırım – Avropadır. Demokratik Avropa degerleri ve serbestliklerine qarşı bir ücüm oldı. Qırımda ve Ukrayinada olğanlar er an Avropada ve dünyanıñ diger yerlerinde ola bile", – dep emin qız.

"Qırım tarihında özlerine pek çoq faydalı şey tapalar"

"Avtoritar rejimlerge qarşı, azatlıq, demokratiya ve insan aqları oğrunda küreşken faal ve dissidentlernen çoq körüşem. Qırım tarihında özlerine pek çoq faydalı şey tapalar – meselâ, raqam dünyası ve içtimaiy ağlar vaziyetinde nasıl küreşmek mümkün, yañı telükelerge nasıl qarşı çıqmaq kerek", – dep ayta Liya.

2026 senesi iyün ayında Human Rights Foundation halqara teşkilâtı qıznı Norvegiyada Oslo Freedom Forumğa çıqışta bulunmağa keldi. Liya bu tedbirde eñ yaş maruzacı oldı.

Oslo Freedom Forum – Human Rights Foundation (HRF) halqara teşkilâtı er yıl teşkil etken bir sammit. Merasim dünyanıñ 100-den ziyade memleketinden aq qorçalayıcı, jurnalist, medeniyet erbapları, tehnologiyalar saasında mütehassıs ve siyasetçilerni avtoritarizmnen küreşni ve demokratik degerlerniñ ileriletilüvini muzakere etmek içün toplay.

Anda o, Mariya Korina Maçadonıñ qızınen tanıştı – 2025 senesi Dünya Nobel mukâfatınıñ laureatı ve Nikolas Maduro rejiminiñ Venesuela muhalifetiniñ lideri.

Nikolas Maduro, Ugo Çavesniñ avtoritar izdeşi, 2013 senesi baarden berli Venesuelada akimiyette edi. Muhalifet ve aq qorçalayıcı teşkilâtlar rejimini saylavlardaki qalplıq ve insan aqları bozuluvında qabaatlay.

"[Ana Korina Sosa MaçadoDünya Nobel mukâfatınıñ laureatı ve Nikolas Maduro rejiminiñ Venesuela muhalifetiniñ lideri Mariya Korina Maçadonıñ qızı ] bundan evel bir qırımtatarına ya da Qırımdan birinci rastkelmegen edi, dep ayttı. Ve bu öyle: forum tarihında bu tedbirde çıqışta bulunğan birinci qırımtatarı men oldım. Qırım tarihı ilk sefer böyle büyük halqara sanadan seslendirildi, dünya liderleri olğan diñleyiciler ögünde. Anda, meselâ, İran şahzadesi çıqışta bulundı, Riçard Gir oldı, ve bütün dünyada avtoritar rejimlernen küreşkenler – Qıtay, İran, Latin Amerika ve diger devletler – daa çoq meşur halqara faal bulundı. Menim içün bu acayip bir tecribe oldı. Duyğularımnı alâ daa añlatıp olamayım. Qaytqan soñ bile uzun vaqıt özüme kelip olamadım, çünki böyle bir şeyni arz etken edim", – dep ayta Liya.

Rusiyelilernen laf etmek kerekmi?

Böyle halqara tedbirlerde Liya rusiyelilerni de köre. Amma şahsiy subetler yapmay, Rusiye narrativlerine qarşı çalışmağa tırışa. "Ecnebiyler rusiyelilernen doğrudan bir vaqıt qarşılaşmadı. Cenk körmedi ve ukrayinalılar kibi zıddiyet yaşamadı. Acımız ve zorluqlarımıznı tam añlamaları zor. Bir çoq kişi halqlarımız dost olmalı, dep tüşüne alâ. Şu sebepten daa sesli laf etmek kerekmiz. Rusiyeliler [Avropada] kerçekten çoq, şunıñ içün sesimiz daa küçlü ve gür yanğıramalı", – dep tüşüne qız.

Liyanıñ fikirince, Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı cenki toqtatılğan ya da bitken soñ Avropada rusiyelilerniñ sayısı tek artacaq, ve bunı körmemezlikke urmaq imkânsız olur.

"Şunıñ içün halqara teşkilât ve tedbirlerde iştirak etmekten vazgeçmemek kerek. Meselâ, BM: anda em Rusiye, em Ukrayina temsil etilgen. Amma biz anda Rusiye bar dep BMden çıqmaymız da", – dep ayta genç qırımtatar qızı.

Liya işiniñ neticelerini şimdi bile köre.

"Çıqışlarımdan soñ insanlar daima yanıma kelip ayta: "Bunı bilmey edim. Ne olğanından alâ daa haberim yoq edi". Bir çoq insan eskiden Qırımnı tek Rusiye toprağı olaraq köre ve tek geopolitika prizmasından baqa ediler, dep aytalar. Amma qırımtatar halqınıñ tarihı ve menim şahsiy ikâyem Qırım yalıñız bir topraq olmağanını añlamalarına yardım ete. Anda yaşağan ve kerçekten zarar körgen insanlarnıñ vatanıdır. Men özüm ise Rusiye areketlerinden tek men degil, qorantamıznıñ beş soñki nesli zarar körgeniniñ canlı örnegi olam. Bir çoq kişi içün bu kerçekten yañı bir şey", – dep eyecanlanıp ayta Liya.

Qırımnen üzülmegen bağ

Liyağa işğal etilgen Qırımda yaşağan yaş qırımtatarlar da yaza.

"Qoltutuv ve ayret sözlerinen uzun-uzun mesaclar. Çoqusı ayta: "Pek istesek de, abune olamaymız. Ümüt etemiz ki, Qırım azat etilgen soñ bunı yaparmız". Bir çoq insan halqım içün küreşmege devam etkenim ve tamırlarımnı unutmağanım içün teşekkürler bildire", – dep ayta qız.

Yapqan çıqışlarında Liya urbasına qırımtatar halqınıñ tarihı ve medeniyeti aqqında tarif etken elementler qoşa. Ananeviy ilvanlar ya da fes ola bile. Böyle feslerden birini oña Qırımlı ustalar tikti.

"Oslo Freedom Forumda fes taqtım. Qırım tek siyaset degil, zengin bir medeniyet olğanını köstermege istedim. Çoq insan yanıma kelip, nazik sözler ayttı ve başımdakini soradı. Çoqusı fesni ilk sefer kördi", – dep hatırlay Liya. Bu ananeviy qırımtatar fesi Liya içün sevimli urba elementi ola. Onı başqa memlekette taqıp, Qırımnen olğan bağını is ete.

"Qoranta degerliklerimizden aman-aman bir şey qalmadı, nesilden-nesilge berilgen bir şeyimiz qalmadı. Tek eski fotoresimlerimiz bar. Şunıñ içün ananeviy urbamıznıñ iç olmağanda bir parçasını almaq pek istedim. Menim arzum – qırımtatar milliy urbasını toplamaq. Amma Qırım işğal altında qalğan vaqıtta bunı yapıp olamayım", – dey Liya Gazi.

Sovet akimiyeti 1944 senesi qırımtatar halqını sürgün etken soñ Qırımnıñ tamır halqınıñ aman-aman bütün medeniy mirası yoq etildi.

Şunıñ içün genç qırımtatar qızı Qırımı içün küreşmege devam etecek.

"Bunı yapsam, ğurbette yaşamaq daa qolay ola. Evden uzaq yaşamaq daa qolay ola, çünki añlayım ki: vatanım, halqım ve kelecegi içün müim bir şey yapam. Bunı bütün samimiyetimnen, can-yürekten yapam. Çıqışlarımnı yazğanda toqtamayıp ağlayım. Çıqışlarımda da. Bu menim içün pek hususiy ve ağır mevzu. Şunıñ içün bunı cemaat ögünde aytmaq ve çıqışta bulunmaq zor – aytqanlarımnı pek duyğulanıp yaşayım, özüme kelmek içün aftalar kerek. Amma neticesini körem. Dört yıl evelsi başlağanda böyle bir toplulığım olacağını iç tüşünmegen edim: X (Twitter) ağında tahminen 30 biñ abuneci ve İnstagramda da öyle. Ve bu tek başlanğıç, dep tüşünem. Bundan soñ daa büyük maqsadlarım oldı. Dünyağa Qırım aqqında tarif etmege devam etmege, daa yüksek seviyege çıqmağa, dünya elitası ve siyasetçilernen laf etmege isteyim. Ve buña irişip olurım, dep işanam, çünki özüme isbatladım: imkânsız bir şey yoq. Eñ esası – inanmaq, ümüt saqlamaq, çoq çalışmaq ve er şeyni samimiy, temiz yürekten yapmaq", – dep ayta faal.