Rusiye işğal etken Qırım mahkemelerinde yerli sakinlerni “devlet hainliginde” qabaatlav cinaiy davaları kütleviy şekilde baqıla. Celp etilgen qadılarnıñ sayısı arta, Rusiye mahkeme işi ise bayağı zayıfladı, dep tüşüne ekspertler. Qırım qadılarınıñ böyle ağır davalarnıñ baqıluvına yanaşuvında ne deñişti ve aq qorçalayıcılar bu areketlerni ne içün cenk cinayeti dep saya – bu maqalede oquñız.

Qırım yarımadasında Rusiye kontrolindeki tek eki mahkeme böyle ağır cinayetlerni baqa bile, bular – Qırım Yuqarı mahkemesi ve Aqyar şeer mahkemesi. Rusiye qadılarından tek bir qaç kişi devlet sırı olğan davalarnıñ baqılmasına alındı. Lâkin taqipler o qadar arttı ki, qadılarğa ilâve kerek olğandır. Ve eki yıldan berli "celp etilgenlerniñ" sayısı toqtamayıp arta.

Beceremeyler

Misal olaraq, 2024 senesinden başlap Qırım Yuqarı mahkemesinde qadı Natalya Kulinskaya ğıyabiy ükümlerde "imtian berdi". Közeticiler onı daa Kefede şeer qadısı vazifesinde hatırlaylar, anda FSB tarafını tutıp, vatandaş jurnalisti ve aq qorçalayıcı İrına Danılovıçqa qarşı mahkeme esnasında iştirak etti.

Keçken seneden başlap Kulinskaya qırımlılarnı devlet hainliginde qabaatlap, basa-bas apiske yollay. Bu yıldan başlap ise "casuslar ile küreşçilerge" daa bir qadı – Viktor Zinkov – qoşuldı. FSBge bağlı olğanını o, eñ çoq Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl ve ağa-qardaş Ahtemovlarğa qarşı davada kösterdi.

Aqyarda uzun vaqıt devamında tek bir qadı iştirak ete edi – Smolensk vilâyetinden kelgen İgor Kojevnikov. Eki yıl evelsi ğıyabiy ükümlerde yerli qadı Mariya Berdnikova "test etildi", lâkin ne içündir kelişmedi, keçken seneden başlap ise yerini Altay regionından qadı Danil Zemlükov aldı.

"Qırım esnası" aq qorçalayıcıları qayd etkenine köre, "ketirilgen" Rusiye qadılarınıñ Qırım yarımadasınıñ sakinlerini taqip etüvde faal iştirak etmesi halqara gumanitar uquq bozuluvınıñ ciddiy bozuluvı ola.

Artış meyili

Yıl başından ve bu maqale azırlanğanına qadar Qırım mahkemelerinde 22 böyle cinaiy dava ükümnen yekünlendi ve baqıldı. Bıltır avgustnıñ başında casuslıq ve devlet hainligi davalarınıñ sayısı 20 dava seviyesinde edi. Eki yıl evelsi – sayısı yigirmi edi.

Keçken yıllarnıñ netice köstergiçleri arasında büyük farq yoq edi. Diger cinayetlerge tabiiy olmağan fenomenal doğrulıq uquq qoruyıcılar "casuslıq" ile küreşte ıntılğan köstergiçlerni köstere bile.

"Añlaşıla ki, plan bar, ve daima arttırıla. Şunıñ içün mahkemeniñ devlet hainliginen bağlı bir qaç davanı dekabrniñ 30-nda baqıp başlağanını kördik – ketken yılnıñ köstergiçlerine yetişsin dep. Yañı qadılarnıñ bu işke celp etilüvi Qırımda Rusiye akimiyetiniñ böyle taqiplerniñ sayısı eksiltmege niyeti olmağanını köstere. Tahminlerimizge köre, mahkemelerge kelgen davalarnıñ sayısı keçken yıllarğa köre on fayız ziyade olacaq", – dep tarif etti "Qırım esnası" vekili Qırım.Aqiqat mühbirine.

"Esnaslar giperseste"

Bıltır aq qorçalayıcılar şuña diqqat ayırdı, Aqyar şeer mahkemesinde birden bir qaç cinaiy dava pek qısqa vaqıtta baqıldı. O qadar qısqa oldı ki, talaplarğa köre bütün kerekli tedbirlerni – şahsiyet belgilemek, mahkeme erkânını seslendirmek ve il – yerine ketirmege bile vaqıt yetmez edi.

Devlet hainligi davalarını saatlar ve atta daqqalar içinde baqmaq yañı trend olğan eken – bu yıl Aqyarda çıqarılğan yedi ükümden tek bir danesi, sabıq Ukrayina arbiyi Ruslan Çernıy-Şvetske qarşı qarar, on aylıq mahkeme tahqiqatınıñ neticesi oldı. Amma bu vaziyette bile mahkeme fikir paylaşuv odasında delilerge eki saat içinde qıymet kesti.

Daa eki davada – Saqlı Yevgeniy Gudenov ve Aqyarlı Vladimir Zosiçke qarşı – qadılar birer oturışuv ayırda ve soñraki oturışuvda ükümlerini seslendirdi. Rusiye qadısı Zosiçniñ ükmüni çıqarmağa pek aşıqa edi, adliye talap etkeni kibi mesleat odasına kirmege bile unuttı.

Bıltır hırsızlanğan Aqmescitli Leonid Goretskiy mahkeme başlağanından dört saat keçken soñ on yedi yıl koloniyağa yollandı, Harkivli Olğa Tsirik ve pensioner Aleksandr Gluhoyedovnıñ davaları ise bir buçuq saat içinde baqıldı, yani iç bir mahkeme qaidesine uymay.

Amma kerçek rekord iyünniñ 10-nda oturışuvğa ketirilmegen belli olmağan mabüske qabatlav ükmü vaqtında oldı, kelecek oturışuv ise üküm seslendirilüvinden başladı. Böylece, ağır cinayet davasınıñ baqıluvı eki daqqa sürdi, dep aytıla mahkemeniñ resmiy saytında.

Normal adliye degil, taqlittir

Mahkeme esnaslarınıñ pek qısqa müddetleri – bu imaye aqqınıñ kefaleti aqqında degil. Mesleat odasına kirmeyip qarar çıqarıluvı kibi. Ekspertlerniñ fikirince, qadı bir şey baqmay ve talil etmey, taqipni qanunlaştırmaq içün tahqiqat olğanını taqlit ete, ükümleri ise evelden azır.

Diger bozuvlar arasında mahkeme esnaslarınıñ aşkârlığı ve açıqlığı olmağanı qayd etile. Bütün esnaslar qapalı rejimde keçe ve ükümler mahkemeniñ resmiy saytında üküm çıqarılğanından bir qaç künden soñ peyda ola.

Bu vaziyette malümatnı tarqatuv aqqı tek Rusiye prokuraturasında qala, o, ise malümatnı bir taraftan köstere, tafsilât ve kerekli yerlerni özü belgiley. Rusiye prokuraturasınıñ Qırım mahkemelerinen sinhronizatsiyası o qadar sıqı ki, bazı vaqıtları fotoresimli habeyer üküm çıqarılğanından on yedi daqqa içinde çıqa. Böyle sürat aq qorçalayıcılarğa prokuratura hadimleri üküm mündericelerini evelden bile, dep tüşündire.

Buña qadılarnıñ taraflı olğanını qoşsaq, çoqusı Ukrayinada devlet hainligi ve işbirlik sebebinden üküm etildi, bir sıra bozuv toplana, böyle mahkeme esnaslarına adaletli dep aytamazsıñ. Böylece adaletli mahkeme aqqını bermeme cenk cinayetlerinden biri ola. Ve Ukrayina aq qorçalayıcıları bunı halqara meydançıqlarda çoq aytıp, cinaiy tahqiqat açılmasını talap ettiler.

Halqara cinaiy mahkeme adaletli mahkeme berilmemesinen bağlı cinayet davasını baqmağa qabul etse, Qırımlı qadılardan sekiz Rusiye arbiy cinayetçisi Gaagada davaları bir-eki daqqada baqılmaycağını beklemek kerek.

İgor Vorotnikov – serbest hadimniñ tahallüsi, RFE/RL içün telükesizlik maqsadınen kerçek adını gizley