Adam qaçıruvı, Rusiyeniñ Ukrayinanıñ işğal etilgen topraqlarında kontrol etüv aleti olaraq, muntazam ve tertip etilgen bir ameliyat oldı. İşğal etilgen Qırımda, Herson ve Zaporijjâ vilâyetleriniñ zapt etilgen qısımlarında insanlarnıñ zorbalıq alemetleri ile ğayıp oluvına bağışlanğan kompleks tedqiqat neticelerine köre bir qaç aq qoruyıcı teşkilâtnıñ vekilleri böyle hulâsağa keldiler. Tipik esir aluv senariyleri, bu esnaslarda Rusiye quvetçileriniñ rolü, ğayıp olğanlar aqqında malümat "gizlemesi"niñ eki seviyesi ve insanlarnıñ qaçırıluvından soñ ne olğanı aqqında bu materialda oquñız.
Maruzanı eki Ukrayin İnsan aqları eviniñ ve "Qırım esnası" teşkilâtınıñ ekspertleri, zorbalıqnen ğayıp olğanlarnıñ ve olarnıñ soy-soplarınıñ vesiqalı şaatlıqları esasında azırlanğa. Bundan ğayrı, tedqiqatnıñ menbaları arasında zorbalıqnen ğayıp oluv meselelerinde ihtisaslaşqan teşkilâtlarnıñ temsilcileri ile ekspert intervyüleri, açıq menbalardaki malümatnıñ talili, video malümatı ve işğalci akimiyet organlarınıñ resmiy cevapları bar.
Bilinmegen yerge alıp keteler
"Qaçıruv yapqan şahıslar, adetince, gruppalar şeklinde areket ete, bilgi işaretleri olmağan naqliyat vastalarını ve diger gizlenüv elementlerini qullanalar. İrına Danılovıç ve Ervin İbragimovnıñ davaları boyunca nezaret kameralarından alınğan videolar koordinasiya seviyesiniñ yüksek olğanını, areketlerniñ tezligini ve vaqialar yerinde bulunma vaqtınıñ az olğanını köstere", — dep qayd ete maruza müellifleri. Ve böyle alâmetler tesadüfiy olmağanını ve ameliyatnıñ ihtisasiy olğanını köstere, dep hulâsa çıqaralar.
Bundan da ğayrı, olar qayd eteler ki, icracılarnıñ hususiy alâmetleri - şevronsız, balaklavalarsız, qara ya da kamüflâj urbalı, avtomatlarnen silâlanğan, ve sıq-sıq tanıtuv ve tutuluv sebeplerini bildirmekni red etüvdir.
Adiy bir senariy — tintüvden soñ, bütün dijital taşıyıcılar ve vesiqalar tutıp alınğan soñ evden qaçıruv. Tintüv keçirgenler, adet üzre, sebeplerini añlatqan vesiqalarnı qaldırmaylar. Advokatnı çağırmağa izin bermeyler. Ğayıp olğan insannı "teşkerüv" içün alıp keteler, amma qayda ketkenleri ve nasıl bir statusta olğanları belli degil. Bundan soñ insan ğayıp ola, aq qoruyıcılar ve apishaneler ise hırsızlavnen alâqasını red eteler.
Ekspertler, adam qaçıruvnıñ diger tarqalğan usulları arasında blokpostlarda, soqaqlarda ya da avtomobillerden alıp qaçuvlarnı qayd ettiler. Avtomobil saipleri sıq-sıq yol polisi hadimleriniñ yardımı ile hırsızlanalar, olar kerekli naqliyatnı toqtatalar.
"Duraqtan soñ, maskalı adamlarnen mikroavtobus kele, olar qurbannı avuştıralar. Başlarına çuval taqalar, skotç yapıştıralar, fizikiy zorbalıq qullanalar", — bu ameliyatnı tedqiqat müellifleri tarif ete.
Bunıñ artında kimler bar?
Meraqlısı şu ki, bütün menbalar bir ağızdan qayd eteler ki, ğayıp olğanlarnıñ esas icracısı RF Federal telükesizlik hızmetidir. İşğalci akimiyetniñ resmiy cevaplarınıñ talili, "bütün belli adiseler RF FSB vekilleri tarafından yapılğanını" köstere. Bundan ğayrı, ekspertler bazı qaçırmalarnıñ işğal etilgen regionlarda Moskvadan FSB operativ gruppalarınıñ peyda oluvı ile alâqası bar olğanını qayd ettiler.
Aq qorçalayıcılar tarafından Ukrayina cenübinde işğal etilgen topraqlarda hırsızlanğan insanlarnıñ esas tutuv yerleriniñ haritası tertip etilmesi de FSB-niñ zorbalıqnen ğayıp oluv esnasında esas rolüni tasdıqlay. Hırsızlanğanlarnı alıp ketken yerler arasında — Qırım FSB idaresiniñ binasındaki yerastı apishanesi, maruzada bütünley FSB nezareti altında olğan Aqmescitniñ 2-nci tahqiqat izolâtorı, Rosatom ve FSB nezareti altında olğan Zaporojjâ atom elektrostansiyasınıñ yerastı odaları.
Susqunlıqnıñ uyğunlığı
Adam qaçıruvları tesadüfiy "yerli-yerli areketler" degil de, bir tertipke ketirilgen siyaset olğanı, qaçırılğanlar aqqında malümat berilmesinde farqlı seviyedeki müessiselerniñ añlaşqanından körüne.
"Adan qaçırıluvlarınıñ sistematikliginiñ eñ inandırıcı delillerinden biri, işğalci akimiyetniñ bütün organları ğayıp olğanlarnıñ tuvğanlarından malümatnı gizlegeninen bağlıdır", — dep qayd ete tedqiqatçılar.
O vaqıt olar gizliden eki seviye bar olğanını belgilediler. İşğal etilgen topraqlarda aq qoruyıcı organları soy-soplarnıñ hırsızlav aqqında muracaatlarını körmemezlikke ura. Tam teşkerüv yerine polis hadimleri cinaiy dava açmaqtan vazgeçeler. Arbiy taqiqat bölükleriniñ hadimleri ise, bazı malümatlarnı alıp, soy-soplarnıñ muracaatlarını körmemezlikke uralar — tahqiqat devamında arbiy taqiqatçılardan iç bir de bir kerçek cevap qayd etilmedi.
Başqa bir gizli seviyede — FSB — Rusiye mahsus hızmeti hırsızlavlarğa alâqasını red ete. Müessisede şahsiy malümat qoruvına esaslanalar ya da qanunda qayd etilgen şekilde tutulmağanlarını iddia eteler. Bunıñ ile FSB "qanunğa zıt şekilde tutulğanlar" aqqında soravlarğa iç bir vaqıt cevap bermey. Er angi muracaatqa Rusiye mahsus hızmetiniñ vekilleri er vaqıt aynı bir şablon metininen cevap bere. Meselâ, davalardan birinde, sekiz ay içinde idare tarafından berilgen 10 cevap qayd etildi.
İşkence, itiraf ve qanuniyleştirüv
Maruzanıñ müellifleri qayd etkenine köre, esir alınğanlarnıñ eñ az 90 fayızı işkencege oğratıla. Belgilengen adiselerniñ çoqusında işkence hırsızlanuvdan soñ, sıq-sıq ilk saatlerde ya da insanlar izolâsiyada tutulğan soñ qullanıla. Böylece, zorbalıqnıñ qullanılması, mabüslerniñ areketlerine qarşılıq olaraq degil de, evelden planlaştırılğan bir element ola, dep qayd etile maruzada.
"İşkence, şahısnı tez bir zamanda ruhiy ve fizikiy ceetten yoq etmek, tam bir nezaret altında olmaq ve er angi tirenüvni yoq etmek içün qullanıla. İşkence usulları standartlaştırıldı ve tutulğan şahıs ya da regionğa baqmadan tekrarlana, bu ise, bu ameliyatnıñ institutsional hususiyetiniñ qoşma delilidir", — dep aytıla tedqiqat metninde.
Aq qoruyıcılar, bir insannı hırsızlap, uquqiy sebepsiz tutıp, kerekli itiraflar alınğan soñ, resmiy şekilde tutıp, qabaatlaylar, dep qayd ete. Ve işkence toqtatılması içün qolarnı beş Ukrayina tarafdarınıñ adlarını aytmağa mecbur etüv meselesi qasevet doğura. Ekspertlerniñ fikrince, böyle usullar yerli cemiyetlerniñ işançını boza, işğalci quvetlerniñ maqsadlarından biri de budır.