«Sadeli, ebediy ana inamı. Episi, balaları olarnı soñki yolğa ozğaracaqlarına ve özleri balalarını ölü körmeyceklerine inanalar. Böyle qanun, yaşayış qanunı, analar kete, balalar qala. Amma şu yıl ebediy qanun bozuldı. Nazik ve çaresiz balalar çamur ve açlıqtan peyda olğan hastalıqlarğa dayanamadı. Sürgünlik yılı er şey qarıştı: balalar öle, ana ve babalar mezarlar qaza edi».
Bu, yazıcı, Stalin ve Brejnev devriniñ siyasiy mabüsi Grigoriy Aleksandrovnıñ «Sürgünlik yılı» ikâyesinden satırlar. O, Özbekistanda çoq yıl devamında qırımtatarlarnen yan-yanaşa yaşadı ve qırımtatar halqınıñ başına kelgen facia aqqında özü bildi. Aleksandrovnıñ ikâyesi facialı şekilde bite. Sürgünlikniñ birinci yılında beş balası ve aqayını defin etken baş qaraman Arzı aqlından ayırıla ve öle.
Genotsidni öz başından keçirgenler, şübesiz ki, deycekler: Arzı ile olğanı aqiqattır, deşetli bir ağrıdır. Uydurılğan degil, bu faсianı öz közünen körgen qırımtatarlarnıñ sürgünlik yıl nasıl edi?
Üsniye Çolpan 1944 yılınıñ mayıs 18-ni böyle hatırlay edi:«Erte saba sovet askerleri evge basıp kirdi: Azır oluñız! Sizni, hainlerni, sürgün eteler. Qayda? Nege? Ne içün? Şaşmalağan, qorqqan, ne olğanını añlamağa küçük Urmus, Leniye, Seitcelil, Sundus ağlay edi. Eñ evelâ Qurannı, soñ tava ve cezveni aldım. Bizni sürgün etkenlerde er kes ağlay ve qıçıra edi».
Olarnı diger semetdeşlerinen beraber maşinalarğa yüklediler ve Süren stantsiyasına alıp kettiler. Adamlarnı vagonlarğa yüklediler. Üsniye balaları ve ciyenlerinen edi. Olarnıñ vagonında bita, qartbaba ve küçük bala öldi; ölgenlerni kommege bermey ediler. Qısqa toqtavlar vaqtında balalarnı vagondan yibere ediler ve olar çapıp suv ketire ediler.
Niayet, olarnı Özbekistanğa ketirdiler. Tezden, bir çoq diger sürgün etilgenler kibi olar da sıtma ve qanlı isalğa tutuldılar. Üsniye pek hasta edi, ölecek, dep bellediler. Balalarını, Sundus ve Urmusnı balalar yurtuna aldılar. Amma Üsniye episi bir yahşı oldı ve birden qızlarını balalar yurtundan keri aldı. «Zeminlikte yaşay edik. Biraz vaqıt keçken soñ özbekler keldi, bizni acıp, özüne aldı. Piteler ve suv bere ediler. Mına böyle sürgünlikniñ birinci yılı keçti», – aytıp bergen edi Usniye.
Кофе, базары и ремесла. Быт крымских татар до депортации (фотогалерея)
Крымские татарки сплетали волосы в тонкие косички. На голову надевали бархатную шапочку, вышитую золотом или серебром, иногда украшенную мелкими монетами
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Скотоводство составляло основу сельского хозяйства крымских татар – кроме мускульной силы, мяса, молока и шерсти, скот давал и кожу. В Бахчисарае и Карасубазаре в 20-х годах насчитывалось до 40 кожевенных производств
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Фасоль входила в состав блюд во всех районах Крыма. Можно было приготовить мясной суп со стручками зеленой фасоли, заправленный кислым молоком, лапшовый суп с отварной фасолью или просто подать фасоль с лапшой
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Самую известную крымскую легкую ткань – «атма» – делали из хлопка и льна. Работали вручную – такие прялки были в каждом крымскотатарском доме. Ткани шли на одежду, покрывала и полотенца. Если прядение было чисто женским делом, то ткачеством занимались и мужчины-ремесленники, объединенные в цех «безазы»
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Существовали четыре главных типа крымскотатарских домов: городской одноэтажный (как на фото), двухэтажный предгорный, одноэтажный степной (из обмазанного глиной плетня или кирпича), а также одноэтажный южнобережный, сделанный из камня
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Огородничество в Крыму из-за климата никогда не имело товарного масштаба, но овощи для собственного употребления выращивались. В крымскотатарской кухне есть место как стандартным салатам с капустой, огурцами и морковкой, так и эксклюзивным блюдам. Например, бывают голубцы с виноградными листьями, капустой или перцем. Также овощи добавляют в бараний суп (лагман)
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
В крымской степи скотоводство сочеталось с земледелием. Начало сева, время снятия урожая в общине происходило в один день и определялось советом старших. Пословица крымских татар «косить – раскачиваться, жать – приседать, а вот на яйле только сыр прессуют» означала, что труд земледельца считался более тяжелым, чем труд скотовода
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Обувь делали из кожи. Мужчины носили постолы, башмаки без голенищ и сапоги с подковами. Женщины зимой дома носили сапожки, летом – расшитые туфли без задников с острыми носками. В торжественных случаях носили шитые золотом туфли
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Кофе – основополагающий элемент не только крымскотатарской кухни, но и культуры в целом. Для его приготовления пользовались ручной кофеваркой, в каждом доме на столе стоял кофейник. К кофе предлагали халву, а также разнообразные варенья. В конце XIX века в Бахчисарае было 62 кофейни
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Большинство ремесленников сами продавали изготовленный ими товар в собственных лавках, но крымский город невозможно представить без базара. Существовала и разносная торговля – коробейники, обвешанные ожерельями, цепочками, платьями, чубуками и другими предметами ходили по городским улицам
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Стандартный интерьер главной комнаты включал открытый камин с дымоходом и подвешенный к нему на цепи казан. Вдоль стен стояли низкие диванчики с матрацами и подушками, рядом – столики. Для украшения стен использовались многочисленные полотенца, а для пола – ковры
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Мужчины покрывали голову низкой барашковой шапкой, тюбетейкой или феской. Рубаха с широкими рукавами заправлялась в широкие суконные шаровары и подпоясывалась широким кушаком. Поверх рубахи надевали короткий жилет с пуговицами, а сверху – длинный кафтан
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Женскую одежду составляли широкие и длинные, ниже колен, рубашки, длинные платья с широкими рукавами, а также цветные шаровары. Верхнюю одежду составлял плотно обтягивающий кафтан с узкими рукавами. Поверх кафтана носили короткую шубу. При выходе из дома надевалась накидка
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Коневодство играло колоссальную роль в крымскотатарском обществе, а лошадям всегда требовалась сбруя. В период Крымского ханства «столицей» шорников был Карасубазар
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Обработкой цветных металлов занимались медники. Из покрытой оловом меди делалась домашняя утварь, из латуни – ритуальные сосуды и люстры для мечетей. Из латунных и железных деталей собирали кофемолки
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Крымскотатарские одежду, обувь или текстиль невозможно представить без вышивки. Орнаменты различались по регионам – в вышивках Восточного Крыма заметны рыбы и лодки, степь отдавала предпочтение бордовому цвету. На Южном берегу изображали водоросли, преобладали сиреневый, фиолетовый и белый цвета
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Одно из первых и наиболее крупных медресе – мусульманских высших школ – построили в Солхате еще в XIV веке, но оно не дожило до наших дней. Самым известным и единственным уцелевшим в Крыму было открытое в 1500 году Зынджырлы-медресе. В 1917 году на его базе открыли педагогический институт
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Tair Halilovnıñ qorantasını Kostrom vilâyetiniñ Makaryev rayonına sürgün ettiler. Halilovnıñ hatırlavları: «Bizden evel zeklerniñ yaşağan qandalay ve furun böceklerinen tolup-taşqan ağaçtan baraklarğa yerleştirdiler. Apislilerge ne de olsa aş bere ediler, bizge ise yoq. İşlep olğan qız ve oğlanlarnı, daa doğru ösmürlerni dağğa çalışmağa aydadılar, çünki erkekler cebede ediler».
Açlıqtan, hastalıqlardan, suvuqtan arıqlağan qırımtatarlar qorantalarnen öle edi. Tairniñ büyük tatası Zeynep, aqayı Seitümer ve olarnıñ üç yaşındaki oğlu vefat etti, bir qaç yıldan soñ anası Fatime apte de keçindi. Tair de terleme hastalığına oğradı, amma sağ qaldı. Ana-babasız qalğan soñ onı bala yurtuna yerleştirdiler: «Vatandan marum qaldırıp, ana-babanı öldirip, sağ qalğan balalarnı öz nezaretine aldılar! Bundan daa alçaq ne ola bile! Bala yurtunda er aqşam beraber epimiz yırlay edik: Bahtı balalıq içün sağ ol, tuvğan memleketiiz!»
Yıllar soñra Tair Halilov halqınıñ quvğunlığınıñ facisı aqqında «Tutıp alınğan Vatan» adlı tesirli bir ikâye yazacaq.
Крымскотатарская молодежь поднялась на Чатыр-Даг в память о жертвах геноцида крымских татар (фотогалерея)
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Rasim Yunusov sürgün etilgende altı yaşında edi. Babası cenkten evel kolhozda çalışa edi. Cenkniñ başında onı orduğa çağırdılar, amma Qırımnıñ nemseler tarafından işğalinden bir müddet evel ağır yarasını tedaviylegen yerden qaytqan edi.
1944 senesi mayısnıñ 18-nde saba tañ atqanda evleriniñ qapısını qaqtılar. Bosağada silâlı sovet askerleri tura edi. Bir şeyler qıçırıp, olarnı evden tışarığa quvalap, qundaqnen itediler. Aleket vaqtında anası Rasimge ceviz torbasını ve Qurannı berdi. Asker bunı körip, balanıñ qollarından bunı tutıp aldı ve cevizler töküldi.
Утратившие родину. Истории депортированных крымских татар (фотогалерея)
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
На фото – Сабрие в заключении. Она была приговорена к 7 годам лагерей за то, что находилась на оккупированной врагом территории
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
«Им рассказали, что едут плохие люди, которые предали свою Родину», – поясняет Зумрие-ханум
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
«Мы с братишками-сестренками, отцом и мамой оказались на кладбище, куда нас свезли со всех домов. Я сразу заметил, что только крымских татар привозили в тот день», – говорит Мустафа. (фото сделано в 2016 году)
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
На фото Мустафа Кадыров во время депортации на Урале
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Şeylerden bir şey almağa izin bermey ediler, yalıñız üstündekilerni ve bala urbasınen torbaçıqlarnı almaq mümkün edi. Askerlerden biri qolunda pıştavnen bir şey qıçırıp, babasınıñ betine silânen türtti. Ağzı-burnunen adamlarnen tolu yük maşnası keldi
Rasim Yunusov hatırlay: «Bizni tarlada turğan eşelonğa ketirdiler ve ayvanlar içün vagonlarğa yüklep başladılar. Anda qoqu ve çoq adam olğanı içün nefes almaqnıñ çaresi yoq edi. Adamlar ayaq üstünde yuqusıray ediler, yatmaq yer yoq edi. Kenef vagonda yoq edi. İçilecek suvnı toqtavlar vaqtında toldura ediler... Adamlar yolda öle ediler, bizge, balalarğa, ölgenlerge baqmañız, dey ediler».
Adamlar yolda öle ediler, bizge, balalarğa, ölgenlerge baqmañız, dey ediler
Soñra olarnı barjağa yüklediler, özen boyu kete ediler, qayda kimse bilmey edi. Rasimniñ aqlında deşetli bir vaqia qaldı: genç qadın emçek balanen barjanıñ çetinde tura edi ve apansızdan özüni balanen suvğa attı. Saqçılardan iç kimse olarnı qurtarmağa bile tırışmadı.
Niayet, 1944 senesiniñ iyün ayınıñ başında olar nasıldır uzaq bir köyge kelip çıqtılar. Bu, Mariy MŞSC edi. Yerli sakinlerge, olar hainler olğanını ayttılar. Qırımtatarlarnı, evel apisliler yaşağan eski baraklarğa yerleştirdiler. Qandalay ve bitler sebebinden yuqlamaqnıñ çaresi yoq edi. Yataq ve masalar yoq edi, tabanda yuqlay ediler.
Митинги, шествия и молитвы. Как вспоминали о депортации крымских татар до аннексии полуострова (фотогалерея)
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Emir ilân etildi: kim köyniñ tışına çıqsa, mahkemesiz apis etilecek. Büyüklerni dağ yıqmağa aydadılar, Rasimniñ topal babasını özen üzerindeki köpürge qaravul olaraq qoydılar.
Qırımtatarlarnı, evel apisliler yaşağan eski baraklarğa yerleştirdiler. Qandalay ve bitler sebebinden yuqlamaqnıñ çaresi yoq edi
«Adamlar terleme hastalığına oğradılar. Pek çoq adam birinci yıl içinde öldi. Qışta 50-55 derece suvuq ola edi. Adamlar buzlap öle edi. Urba yoq edi », – dep hatırlay Rasim ağa.
1955 senesi olar Özbekistanğa köçti. 17 yaşında Rasim işçi olıp çalışıp başladı. Aqşam mektebini bitirgen soñ o, Taşkent teatr intitutına oqumağa kirmege istedi, amma onı qabul etmediler. Qırımtatar olğanını hatırlattılar. Ömür boyu daa çoq kere bunı hatırlattılar.
2013 senesi Rasim Yunusov qırımtatar halqınıñ sürgünligine bağışlanğan «Haytarma» filminde esas rollerden birini oynadı.
77 yıl evel yüz bergen vaqialar – sürgünlik ve ğurbetlikte yaşayış aqqında pek çoq accı hatırlavlar bar. Bugünde bir vazifemiz bar – bu deşetli keçmiş ebediy tarih kibi qalmalı ve iç bir vaqıt tekrarlanmamalı.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Gülnara Bekirova
Tarihçı, siyasiy ilimler namzeti. 2014 senesine qadar Qırımda ATR qırımtatar telekanalında çalıştı ve Qırım müendislik ve pedagogika universitetinde ders berdi. 2014 senesi noyabr ayından berli – Qırım.Aqiqatta «Qırım tarihınıñ» müellifi. ATR telekanalında çıqqan «Tarih sedası» programmasınıñ müellifi ve alıp barıcısıdır, Ukrain PEN-merkeziniñ azası. Onlarnen kitapnıñ müellifi, altı vesiqalı filmniñ stsenariy müellifi, bir çoq maqale ve Ukraina ve çetel künleviy haber vastalarında çıqqan yazılarnıñ müellifi. Bekir Çoban-zade Halqara mukâfatınıñ laureatı, «Yıl kitabı-2017» kitap reytinginiñ finalcısı. Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ qırımtatar genotsidini ögrengen mahsus komissiyasınıñ reis muavinidir.