Kyivde 87 yaşında biolog alim, aq qorçalayıcı Natalya Belitser ile vedalaştılar. Pılık Orlık Ukrayina Demokratiya İnstitutınıñ çoq yıllıq eksperti Ukrayinada tamır halqlarnıñ aqları tanılmasına büyük isse qoştı. Natalya Belitser ayatınıñ büyük qısmını Qırımğa ve qırımtatar halqınıñ aqları oğrunda küreşke bağışladı. Vefatından soñ qırımtatarlardan alğan soñki ediyesi ne oldı ve Qırım içün ne qaldırdı, Qırım.Aqiqat maqalesinde tarif etemiz.
Natalya Belitserniñ ayat ikâyesi sovet akademikiniñ qorantasında doğğan Kyivli nasıl etip Qırımşınas ve tamır halqlar aqlarınıñ imayecisi olğanını tarif ete.
Biolog-nebatiyatçı ilmiy karyerası ve doktor unvanı olğanına baqmadan, esas faaliyetini aq qorçalavına bağışladı. Pılık Orlık Ukrayina Demokratiya İnstitutınıñ çoq yıllıq eksperti edi, demokratiya, insan aqları, etniklerara munasebetler, çoq medeniyetli cemiyet ve milletlerara zıddiyetler meselelerinde mütehassıs edi.
Natalya Belitser ayatınıñ çoq yılını qırımtatar halqınıñ vatanına qaytuv küreşine, qırımtatarlarnıñ Ukrayinanıñ tamır halqı olaraq aqlarınıñ tanılması ve yerine ketirilmesine bağışladı.
Qırımlılar içün bu qadar samimiy ve sadıq dost tapamazsıñMaksim Mayorov
Sovet yıllarında aq qorçalayıcı samizdat tarqatqan edi, Sovetler Birligi dağılğan soñ ise Qırım ve Kyivde keçken seneniñ 1990-larında ve bu künge qadar bir çoq aktsiya ve müim adise-vaqialarnıñ iştirakçisi edi.
"Natalya Belitser ayatınıñ otuz yılını qırımtatar halqınıñ qoltutuvına bağışladı. Qırımlılar içün bu qadar samimiy ve sadıq dost tapamazsıñ. Natalya Belitser Moskvada doğdı ve bir tamçı ukrayin qanı olmağanını çoq aytqan edi. Amma er vaqıt nadir ukrayin tilinde laf ete edi – bazıda pek yahşı inglizcege keçkeni sayılmasa", – dep hatırlay Ukrayina milliy hatıra institutınıñ hadimi Maksim Mayorov.
"Ğayıp olayatqan halqnıñ inkişaf imkânları aqqında aytamız"
Natalya Belitser dünyada tamır halqlarnıñ aqlarını tanuv küreşini ekspert olaraq tedqiq etti aq qorçalayıcı arekette, hususan qırımtatarlarnıñ aqları içün iştirak etti. "Ukrayina tamır halqları", "Ukrayinada qırımtatar halqını statusı" ve "Ukrayina Anayasasınıñ "Qırım Muhtar Cumhuriyeti" X maddesine deñişmeler kirsetilüvi" qanun leyhalarınıñ azırlanmasında iştirak etti.
Bu qanunlar Ukrayinada üç Tamır halqnıñ statusı ve aqlarını resmiy şekilde tanımağa imkân berdi: qırımtatarlar, qaraylar ve qırımçaqlar, ve qırımtatarlarnıñ vekilleri yıllar devamında devlet seviyesinde talap etken çoq şey kerçekleştirildi.
Natalya Belitser Ukrayinanıñ tamır halqlarını qorumaq içün uquqiy temelniñ esas mimarlarından biri oldıQırımtatar Milliy Meclisi
"Natalya Belitser Qırımtatar Milliy Qurultayı sessiyalarında ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ toplaşuvlarında daimiy musafir edi, Qırımnıñ taqdiri ve onıñ tamır halqına bağışlanğan bir çoq umumukrayin ve halqara forumlarnıñ iştirakçisi edi. Natalya Belitser Ukrayinanıñ tamır halqlarını qorumaq içün uquqiy temelniñ esas mimarlarından biri oldı. İlmiy işleri, universitet lektsiyaları, mediadaki çıqış ve munaqaşaları ukrayin ve dünya toplulığına qırımtatar halqınıñ tarihını, hususiy medeniyetini ve aqiqiy küreşini terenden añlamağa imkân berdi", – dep qayd ete Qırımtatar Milliy Meclisi.
Natalya Belitser Qırımnıñ Ukrayina erkânında qırımtatar milliy muhtariyeti statusında olmasına qoltuttı. Bu mesele etrafında ukrayin cemiyetinde munaqaşalar devam ete.
Qırımtatar muhtariyeti vaziyetni doğru uquqiy ve siyasiy aqışqa alıp kete, tersine degilNatalya Belitser
"Ukrayina qırımtatarlarnı tamır halq olaraq tanımasını sebepsiz bir şekilde sozdı ve tek Qırım işğalinden soñ ve 2014 senesi martnıñ 20-nde Yuqarı Rada qararınen bunı yaptı. Qırımtatar muhtariyeti vaziyetni doğru uquqiy ve siyasiy aqışqa alıp kete, tersine degil. Biz devlet qurulışında, halqara uquqta qanuniy yerini alğanını ve diger etnik gruppalarğa ya da ayrı insan aqlarına telüke yaratmağan bir şey elde etecekmiz. Laf ğayıp oluv telükesi altında bulunğan tamır halqnıñ aqlarını teñleştirüv aqqında kete – maniasız inkişaf, diger halqlarnen işbirligi imkânları", – degen edi o.
Onıñ fikirince, tamır halqnıñ kelecegini belgilev aqqınıñ bu şekilde yerine ketirilmesi 2014 senesi Qırım işğaline mania ola bilir edi.
Qırımnıñ işğalden azat etilüvi içün Belitserniñ mirası
2017 senesi tedqiqatçı "Qırımtatarlar tamır halq olaraq: Meseleniñ tarihı ve zemaneviy kerçekleri" adlı kitabını taqdim etti. Anda "tamır halqlar" ıstılası, tamır halqlarnıñ aqları milliy azlıqlarnıñ aqlarınen qıyaslana ve olarnı temin etüv halqara tecribesi baqıla.
Müellif qırımtatarlarnı Rusiye işğali ve Qırım ilhaqı ceetinden tamır halq olaraq köstere ve qırımtatar milliy muhtariyeti meselesini kötere. Natalya Belitser onıñ emeyegi Qırımnıñ işğalden azat etilgen soñ Ukrayina cemiyetine kelecek reintegratsiya esnasında yardım eter, dep ümüt etken edi.
"Qayd etilgen meseleler işğalden azat etüv probleminen ve Qırımnıñ tek Ukrayinanıñ uquqiy degil, içtimaiy-medeniy saasına integratsiyasınen dos-doğru bağlı olğanı içün, bu qullanma faal dialog inkişafı ve vatandaş cemiyeti ve akimiyet qurulışlarınıñ reberlerinen bu mevzularnıñ muzakere etilmesinde belli bir rol oynar, dep ümüt etem", – dep qayd etken edi müellif.
2018 senesi bu kitapnıñ ilâvesi çıqtı.
O, yıllar devamında insan, tamır halqlarnıñ aqlarını ardı-sıra tedqiq etti ve qorçaladı, qırımtatar halqına, tarihına, uquqiy statusı ve adaletniñ ğayrıdan tiklenmesi içün küreşine ayrı diqqat ayırdıMustafa Cemilev
"Natalya Belitser işleri sesli olmağan, amma küçü büyük olğan insanlardan biri edi. O, yıllar devamında insan, tamır halqlarnıñ aqlarını ardı-sıra tedqiq etti ve qorçaladı, qırımtatar halqına, tarihına, uquqiy statusı ve adaletniñ ğayrıdan tiklenmesi içün küreşine ayrı diqqat ayırdı. "Qırımtatarlar tamır halq olaraq" kitabı Qırımnıñ tamır halqınınıñ aqlarını tanuv tek tarihiy hatıra meselesi degil, zemaneviy halqara uquq, demokratiya ve Ukrayina keleceginiñ bir qısmı olğanını añlamaq içün müim bir eser oldı", – dep ayta qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev.
Qırımnen vedalaşuv
Qırımnıñ işğalden azat etilüvi içün miras qaldırğan Natalya Belitser bu künni körip olamadı.
Natalya Belitser Qırımnı sevip özüni unutqan edi. Er yıl eñ az eki-üç aftağa kele ediRefat Çubarov
O, Qırım yarımadasını pek seve ve 2014 senesine qadar anda er fırsatta kele edi.
"Natalya Belitser Qırımnı sevip özüni unutqan edi. Er yıl eñ az eki-üç aftağa Qaradağ ilmiy stantsiyasına kelmege tırışa edi, anda, onıñ aytqanına köre, intellektual qıdıruv ve tüşüncler, yañı ilmiy maqalelerni yazmaq içün eñ yahşı müit ola edi… Mında Qırımnıñ çeşit köşelerinden dostları – qırımtatarlar kele edi", – dep ayta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
Qırımtatar cemaatı Natalya Belitserni "halqınıñ dostu" sayıp, vefat haberini büyük kedernen qarşıladı. Qırımnıñ Rusiye ilhaqı sebebinden Kyivde vedalaşıp olamağanlar hatırasına oña soñki ediyesini yaptı. İyünniñ 20-nde Natalya Belitser Kyivde Baykove qabristanında defin etildi, tabutını qırımtatar bayrağınen örttiler.
Refat Çubarov añlattı: bu dostlarınıñ onen ve Natalya Belitserniñ Qırımnen vedalaşuv timsali oldı.