Fevralnıñ 16-nda Aqmescitteki “Abdal” mezarlığında qırımtatar milliy areketiniñ belli veteranı İzet İzedinov ile vedalaşacaqlar. O, devam etken koronavirus pandemiyasınıñ daa bir qurbanı olı.
İzedinv 83 yaşında edi, amma soñki nefesine qadar faal iştirkçi edi. Qırımtatarlarnıñ davaları boyunca mahkeme oturışlarında sıq-sıq iştirak ete edi. “Qırım birdemligi” cemaat birleşmesiniñ er ay keçirilgen oturışlarını ziyaret ete edi.
İzet ağa daima sağlam, tendürist ve küç-quvet ile tolu edi, şunıñ içün yaşına baqmadan ölümi aqqında haber er kesni şaşırttı.
İzet İzedinov 1938 senesi doğdı. Altı yaşında qorantası ve bütün qırımtatar halqı ile beraber Vatanından sürgün etildi.
Кофе, базары и ремесла. Быт крымских татар до депортации (фотогалерея)
Крымские татарки сплетали волосы в тонкие косички. На голову надевали бархатную шапочку, вышитую золотом или серебром, иногда украшенную мелкими монетами
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Скотоводство составляло основу сельского хозяйства крымских татар – кроме мускульной силы, мяса, молока и шерсти, скот давал и кожу. В Бахчисарае и Карасубазаре в 20-х годах насчитывалось до 40 кожевенных производств
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Фасоль входила в состав блюд во всех районах Крыма. Можно было приготовить мясной суп со стручками зеленой фасоли, заправленный кислым молоком, лапшовый суп с отварной фасолью или просто подать фасоль с лапшой
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Самую известную крымскую легкую ткань – «атма» – делали из хлопка и льна. Работали вручную – такие прялки были в каждом крымскотатарском доме. Ткани шли на одежду, покрывала и полотенца. Если прядение было чисто женским делом, то ткачеством занимались и мужчины-ремесленники, объединенные в цех «безазы»
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Существовали четыре главных типа крымскотатарских домов: городской одноэтажный (как на фото), двухэтажный предгорный, одноэтажный степной (из обмазанного глиной плетня или кирпича), а также одноэтажный южнобережный, сделанный из камня
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Огородничество в Крыму из-за климата никогда не имело товарного масштаба, но овощи для собственного употребления выращивались. В крымскотатарской кухне есть место как стандартным салатам с капустой, огурцами и морковкой, так и эксклюзивным блюдам. Например, бывают голубцы с виноградными листьями, капустой или перцем. Также овощи добавляют в бараний суп (лагман)
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
В крымской степи скотоводство сочеталось с земледелием. Начало сева, время снятия урожая в общине происходило в один день и определялось советом старших. Пословица крымских татар «косить – раскачиваться, жать – приседать, а вот на яйле только сыр прессуют» означала, что труд земледельца считался более тяжелым, чем труд скотовода
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Обувь делали из кожи. Мужчины носили постолы, башмаки без голенищ и сапоги с подковами. Женщины зимой дома носили сапожки, летом – расшитые туфли без задников с острыми носками. В торжественных случаях носили шитые золотом туфли
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Кофе – основополагающий элемент не только крымскотатарской кухни, но и культуры в целом. Для его приготовления пользовались ручной кофеваркой, в каждом доме на столе стоял кофейник. К кофе предлагали халву, а также разнообразные варенья. В конце XIX века в Бахчисарае было 62 кофейни
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Большинство ремесленников сами продавали изготовленный ими товар в собственных лавках, но крымский город невозможно представить без базара. Существовала и разносная торговля – коробейники, обвешанные ожерельями, цепочками, платьями, чубуками и другими предметами ходили по городским улицам
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Стандартный интерьер главной комнаты включал открытый камин с дымоходом и подвешенный к нему на цепи казан. Вдоль стен стояли низкие диванчики с матрацами и подушками, рядом – столики. Для украшения стен использовались многочисленные полотенца, а для пола – ковры
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Мужчины покрывали голову низкой барашковой шапкой, тюбетейкой или феской. Рубаха с широкими рукавами заправлялась в широкие суконные шаровары и подпоясывалась широким кушаком. Поверх рубахи надевали короткий жилет с пуговицами, а сверху – длинный кафтан
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Женскую одежду составляли широкие и длинные, ниже колен, рубашки, длинные платья с широкими рукавами, а также цветные шаровары. Верхнюю одежду составлял плотно обтягивающий кафтан с узкими рукавами. Поверх кафтана носили короткую шубу. При выходе из дома надевалась накидка
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Коневодство играло колоссальную роль в крымскотатарском обществе, а лошадям всегда требовалась сбруя. В период Крымского ханства «столицей» шорников был Карасубазар
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Обработкой цветных металлов занимались медники. Из покрытой оловом меди делалась домашняя утварь, из латуни – ритуальные сосуды и люстры для мечетей. Из латунных и железных деталей собирали кофемолки
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Крымскотатарские одежду, обувь или текстиль невозможно представить без вышивки. Орнаменты различались по регионам – в вышивках Восточного Крыма заметны рыбы и лодки, степь отдавала предпочтение бордовому цвету. На Южном берегу изображали водоросли, преобладали сиреневый, фиолетовый и белый цвета
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Одно из первых и наиболее крупных медресе – мусульманских высших школ – построили в Солхате еще в XIV веке, но оно не дожило до наших дней. Самым известным и единственным уцелевшим в Крыму было открытое в 1500 году Зынджырлы-медресе. В 1917 году на его базе открыли педагогический институт
Azatlıq Radiosınıñ saytı blok etilgen territoriyalar içün bağlantı
Qırımtatar milily areketinde 1947 senesinden başlap, iştirak etip keldi. O vaqıt, bütün halqınen beraber aqsızlıqtan azap çekken beşinci sınıf talebesi edi. İzet ağa Stalinge yazıp, ne içün qırımtatarlar öz Vatanıda yaşamaylar, dep soradı. Mektebinde bundan sebep telâş çıqtı. Tam şekilde milliy areketke 1957 senesi qoşuldı.
1990 senesi yarımadağa qaytıp keldi. Mında adamlarnıñ çoqu onı yahşı işlernen bildi. Men ise, 2018 senesi muvafaqiyetnen yekünlengen bir teşebbüslerinden biri aqqında aytıp bermege isteyim.
Bir şahıs qırımtatar halqına ait olsa, Qırımda adını ebediyleştirmege qolaymı? Körüşüvlerimizden birinde İzet ağağa bu sualni berdim. Meşur qırımtatar Kenan Kutub-zade adınıñ ebediyleştirilüvinen şahsen oğraşqanını bile edim.
Moskvadan Qırımğa büyük insan Kenan Kutub-zadeniñ oğlunıñ kelmesi, adınıñ ebediyleştirilmesiniñ kerekligini hatırlattıİzet İzedinov
“Moskvadan Qırımğa büyük insan Kenan Kutub-zadeniñ (Kenan Kutub-zade – kino operatorı, “Osventsim” lageriniñ deşetini çıqarğan birinci cebe operatorı) oğlunıñ kelmesi, adınıñ ebediyleştirilmesiniñ kerekligini hatırlattı. Aqmescitteki Qırımtatar medeniyet ve tarih müzeyinde cebe operatorı Kenan Kutub-zadeniñ hatırasını ebediyleştirmek içün bir komitet teşkil etildi. Komitet erkânına 15 insan kirdi. Neden başlamaq kerek olğanını, o vaqıt çoqu tasavur eti bilmey edi. Olardan reisni saylamaq kerek edi. Bu müzey hadimleri, cemaatçılıq. Neticede üç namzetten komitet reisi vazifesini meni sayladılar. Doğrusını aytsam, angi qıyınlar olacağını bile-bile bu vazifege can atmadım”, – dep hatırlay edi faal.
Kenan Kutub-zade bütün cenkni keçti. Amma yapqan eñ müimi – Poloniyadaki “Osventsim” ölüm lagerini 35 kün devamında çıqarğanıdır. O, anda toplama lageri mabüsleriniñ azat etilüvinden soñ ekinci kün keldi. Bir çoq arbiy kino operatorları şu deşetlerge dayanıp olamadılar, anda çalışıp olamadılar ve andan kettiler. Kenan Kutub-zade ise bir aydan ziyade lagerde çalışıp, natsistlerniñ cinayetlerini çekti. O anda üyken kino operatorı edi ve onıñ taqımı tarafından çıqarılğan film 1946 senesi Nürnberg esnasında taqdim etildi. Bu film natsistlerniñ qabaatını tasdıqlağan esas delil oldı. Amma bu meşur insannıñ eşqına Vatanında memorial bir levha bile qoyulmadı.
İzet ağa, bir çoq bürokratik manialar, körüşüvlev ve yazışuvlar olğanı aqqında aytıp bergen edi. Bütün bular pek yavaş-yavaş keçti ve esnas aselet uzatılğanı kibi köründi.
“Uzun müddet çalışmalı edim, bütün esaslarnı, mukâfat vesiqalarını tapıp, er şeyni azrdamalı edim. Bu meselenen Restavratsiya institutına muracaat ettim, anda men arhivlerde toplağan vesiqalar esasında er şeyni resmiyleştirmege yardım ettiler. Neticede, Kenan Kutub-zadege bir memorial luvhanıñ qoyulmasına irişmek içün bütün instantsiyalarnı üç kere keçmek kerek oldım ve ne ise üçünci dkere müsbet netice oldı. Memorial levhanı qoymaq içün izin berildi. Bu iş menim ğalebemnen yekünlendi, cemaatçılıqnıñ bu teşebbüsine qoltutmaq kerek olğanına olarnı inandırıp oldım. 2018 senesinden başlap Yalta kinostudiyasınıñ territoriyasında Kenan Kutub-zadeniñ memorial levhası yasılıp tura”, – ğururnen aytıp bergen edi faal.
İzet İzedinovnıñ ölümi qırımtatar milliy areketi ve bütün qırımtatar halqı içün büyük bir ğayıptır.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün