GlobSec forumı vaqtında Azatlıq Radiosınıñ rus tilli seyircileri içün yaratılğan "Nastoyaşçeye vremâ" televizion ve onlayn ağınıñ jurnalisti Ukrayinada Rusiye ordusı tarafından yapılğan arbiy cinayetlerni belgilegen Vatandaş serbestligi merkeziniñ yolbaşçısı, Nobel sulh mukâfatınıñ laureatı Oleksandra Matviyçuknen intervyü keçirdi. Jurnalist Matviyçuknen eski dünya tertibiniñ yoq etilmesini ve yañı tertipniñ şekillenmesini, Rusiyeniñ Ukrayinadaki arbiy cinayetlerini, aq qorçalayıcı faaliyetini ve işğalden qaytqan Ukrayin balalarınıñ reabilitasiyasını muzakere etti.
Vatandaş serbestligi merkezi "Putin içün mahkeme" teşebbüsini meydanğa ketirdi. Onıñ yolbaşçısı Oleksandra Matviyçuk, istilâcı memleketniñ arbiy cinayetler içün mesüliyetke çekilmesine dünya yanaşuvını deñiştirmege tırışa. Mevcut aletler çalışmay, qurbanlar adaletke irişip olamay, bunı deñiştirmek kerek — bu fikirni Matviyçuk bütün dünyadan zenaatdaşları ve siyasetçilerge bere.
"Bu pek insaniy bir şey, tek özüñizge, ayatıñızğa diqqat etmege tırışacaqsıñız. Menimce, barışıq vaqtında insanlar bunı yapıp olurlar. Amma biz barışıqta yaşamaymız", — dey Ukrayin aq qoruyıcısı.
"Dünya nizamı yıqılğanını Ukrayinler 2014 senesinden berli bile"
— Oleksandra, mukâfatnı, Avropanıñ "Hızmetler içün" nişanını alğanda, siz GlobSec forumında az aytılğan şeyni ayttıñız — dünya nizamı yıqıldı. Bunı nasıl tasdıqlay bilesiñiz?
— BMT halqara uquq nizamnamesine esaslanğan dünya nizamınıñ bozulğanını Ukrainler 2014 senesinden berli bile. İşte o vaqıt Rusiye Qırımnı ilhaq etti, Ukrayinanıñ şarqiy vilâyetleriniñ bir qısmını işğal etti ve, asılında, BMT nizamnamesini ve halqara uquqnıñ, meselâ, topraq bütünligine sayğı, sıñırlarnıñ bozulmaması, küç qullanmaması kibi esas printsiplerini bozdı. Çünki Ekinci Cian cenkinden berli bir devlet başqa bir devletniñ qısmını işğal etmekten ğayrı, resmiy olaraq ilhaq etmesi kibi ve dünya reaksiyası pek zayıf olğan bir vaqia olmadı. Qırım işğali içün sanksiyalarnı epimiz hatırlaymız, olar aman-aman iç bir rol oynamadı.
Bu sene Qara qışta Davosta bulunıp, Kanada baş naziri [Mark] Carney dünya tertibi bozulğanını aytqanını diñlegenimde, şaştım. Men tüşündim ki, bu eñ az 12 yıl evel edi, "domino tesiri" tek devam ete edi. Bellesem, Avropa liderleri Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ nizamnamesi tek Ukrayinağa qarşı qullanılmay, dep tüşüne ediler. 12 yıl keçken soñ añladıq ki, öyle degil, dünya pek bir-birine bağlı.
— 13 yıl keçkenine ve alâ daa er kes dünya nizamınıñ artıq olmağanını añlamağanına nasıl qıymet kesesiñiz?
— Bayağı sakin. 1946 senesine qadar Milletler Ligası bar edi. Bu sadece bir lâtife: Ekinci cian cenki endi keçti, Milletler Cemiyeti onı toqtatıp olamadı, Birleşken Milletler Teşkilâtı endi quruldı. Milletler Ligası toplaşıp, bir şeyler muzakere ete ediler, bir şeyge rey bere ediler... Aslında, bizim ayatımız pek qısqa, belki de men de ömrümniñ soñuna qadar Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ ritualizm areketlerine baqarım. Amma menim içün añlaşıla ki, BMT endi qarar aluv meydanı degil, teessüf ki.
— Bu siziñ işiñizge ve Vatandaş serbestligi merkeziniñ işine nasıl tesir ete?
— Birinciden, doğrudan-doğru bizge yardım etecek bir şey olmağanınen tesir ete. Men uquqçım. İnsanlarnı qorçalamaq ve Ukraina territoriyasında qayd etkenimiz Rusiye zulumını toqtatmaq içün ne yapa bilem? Bizde bir şey yoq. 2022 senesi BMT Halqara mahkemesi, Adalet mahkemesi, ara qarar aldı: Rusiyeni Ukrayinanıñ ordusını deral qaytarmağa mecbur etti. Amma Putin BM Halqara mahkemesiniñ qararını körmemezlikke urdı. Bu Rusiyege keder etse, bizim qanuniy mehanizmlerimiz barmı? İç bir şey yoq.
Ekinci bir şey, menimce, daa ziyade diqqatımıznı celp etmeli. Er kes halqara forumlarğa dünya nizamınıñ bozulğanını kösterip ketken vaqıtta, başqa şeyler aqqında aytmaq kerek: bozuldı, demek bozuldı — ne quracaqmız?
– Ne?
— Biz muzakere etken vaqıtta, yazıq ki, Putin, Si Czinpin, Tramp daa faal olalar — dünya tertibiniñ körüvi bar eken. Bu küçlüler üküm sürgen dünyadır. Keçken sene biz keçmişke pek büyük bir adım attıq, ve, aqiqaten aytsaq, bu keçmiş "büyük" degil edi, çünki küç-quvetniñ üstün olğan, uquq esaslanıp olamağan bir dünya — bu pek raatsız bir dünya. Bu er vaqıt cenk ve kütleviy zorbalıq dünyasıdır, bunı tarihtan bilemiz.
"Rusiye arbiy cinayetlerni cenk usulı olaraq qullana"
— Merkezniñ işi aqqında doğrudan laf eteyik. Şimdi bu işniñ esas yönelişleri ne?
— Cenk kontekstinde bu, arbiy cinayetlerni vesiqalaştırmaqtır, biz bunı zenaatdaşlarımıznen beraber yapamız. "Putin içün mahkeme" teşebbüsini meydanğa ketirdik, ve arbiy cinayetlerniñ 100 biñden ziyade epizodı bar. Bu pek çoq, amma bu yalıñız buz dağınıñ töpesidir, çünki Rusiye cenk cinayetlerini cenkni alıp barmaq usulı olaraq qullana, bütün cenklerni. "Memorial" Rusiye aq qorçalayıcı merkeziniñ dostları ve zenaatdaşlarımız, Çeçenistanda, Suriyede, Ukrayinada Rusiye taktikasını talil etken bir maruzanı derc etip, cenk cinayetleri boyunca talimat kitabınıñ aynı olğanını ayttılar. Olar [Rusiye arbiyleri] tek aynı areketlerni farqlı kontekstlerde noqta-noqta yerine ketirgenler. Ve cezasızlıq zıncırını qırmaq kerek, ve biz bunı yapamız. Er kes haos aqqında aytqanda, biz adaletni ğayrıdan tiklemege yardım etecek yañı mehanizmlerni quramız. Meselâ, hususiy istilâ mahkemesi [Rusiye Ukrayinağa qarşı], onıñ qararı keçken cuma künü qabul etildi. 2026 senesi Quralaynıñ soñunda keçirilgen intervyüde, mahkemege qoşulmağa azır olğanları aqqında 36 memleket 2026 senesi Quralaynıñ 15-nde bildirdi.
— İnsanlarnıñ çoqusı istemegeni kibi körüngen bir dünyada yañı uquq nizamını qurma imkânı ne qadar büyük?
— Ebet, siz global bir tendensiya aqqında aytasıñız, o bizim faydamızğa degil. İnsanlarnıñ çoqusı avtoritar memleketlerde yaşağanını unutqanlar, yani inkişaf etken demokratiyalarda yaşağanlar. Olar demokratiyanı tek qartana-dedelerinden aldılar, olar iç bir vaqıt küreşmediler. Azatlıqnıñ qıymetini añlamaylar. Men bellesem, olar içün serbestlik — tükânğa barıp, peynirlerni saylamaqtan ibaret: bugün men böyle peynir alacağım, yarın ise böyle. Olar demokratiyanıñ tükâncıları oldılar. Bu telükeli çalarlarnı inkişaf etken demokratiyalarda köremiz: insanlar, avtoritar memleketlerde yaşamaq ne qadar telükeli olğanını unutqanlar, öz serbestliklerini ilk nevbette öz rahatlıqları içün bergenler.
— Siziñce, bu keri qaytarıla bilgen bir esnasmı?
— Bunı soñunda, sağ qalsaq bilip olurmız. Amma umumen kelecekke ümüt ile baqacağım.
— Subetimizden böyle bir şeyni duyöayım.
— Bilesiñizmi, menim optimistligim pek mantıqlıdır. Bütün ğayretlerimizniñ manası bar olğanına inanam. Ayatta bir şeyniñ manası bar ise, bu öz ğayretlerimizdir. Ebet, kefaletlerimiz yoq, muvafaqiyetsiz ola bilemiz, ğayıp ola bilemiz. Amma bizim ğayretlerimiz olmasa, yahşı bir şey olmaz, bu sebepten çalışmaq ve küreşmek — eñ yahşı strategiya.
— Aq qorçalayıcılarnıñ Rusiyeniñ Ukrayinadaki cenkinen bağlı yapqanları er vaqıt kerekli derecede aydınlatılmay. Misal olaraq, qaçırılğan ve köçürilgen Ukrayin balaları mevzusı. Avropalılarnen laf etkende, olarğa bunı añlatmağa başlayım ve körem ki, olar yeterli qadar haberdar degil. Ne içün? Bu o qadar hoşsuz bir mevzumı?
— Bu insan tabiatıdır. Mükemmel bir dünyadan pek uzaq yaşaymız. Sudanda cenk 24 yıl devam ete. Bundan evel Süriyede cenk çoq vaqıt devam etti. Şimdi Gazada yanğın, İranda, Afğanistanda deşetli şeyler ola. Yani dünya çeşit taraflardan yanıp başladı — ve Ukrayin qurbanları gazetlerniñ baş saifelerinden yoq ola, çünki olarnıñ yerini diger memleketlerniñ qurbanları ala. Bu pek insaniy bir şey, tek özüñizge, ayatıñızğa diqqat etmege tırışmaq. Menimce, barışıq vaqtında insanlar bunı yapıp olurlar. Amma biz barışıqta yaşamaymız.
"Olar em büyüklerge, em balalarğa işanmaylar". İşğalden ve Rusiyeden balalarnıñ qaytarılması
— GlobSec forumında Rusiye Ukrayin balalarını ne sebepten alıp ketkeni aqqında çoq aytıldı, bunı "gumanitar missiya" dep adlandırdılar. Siziñ fikiriñizce, esas sebep ne? Rusiyege Ukrayin balaları ne içün kerek?
— Buña böyle baqmaq kerek: er bir milletniñ kelecegi — balalar. Rusiyeniñ maqsadı, biz işğal etilgen topraqlarda körgen üç tendensiya. Olardan biri — bu topraqlarnıñ müstemlekeleştirilüvi, yani anda yaşağan Ukrayinlerniñ yoq etilmesi. Olarnı Rusiye Federatsiyasınıñ farqlı regionlarından kelgen rusiyelilernen yerleştirmek kerek. Olarnı yoq etmek içün, faal azlıqnı fizikiy ceetten yoq eteler, ya da insanlar öz canlarını qurtarmaq içün çıqıp keteler, imkânları olsa, vaqıtları olsa. Çoqusında kimligi siline ve balalardan başlamaq eñ qolay.
— Qırım ilhaqı vaqtında qaçırılğan, Rusiyede bayağı vaqıt keçken ve qorantalarından çoq vaqıt ayırılğan balalar qaytarılqan edimi?
— Şahsen men böyle davalarnen oğraşmayım, amma Qırım gençleri, balalar, 18 yaşını toldurıp, niayet istegen yerlerine ketkenleri aqqında eşittim. Olar Ukrayina kontrolindeki topraqnı qaytmağa istey ediler. Yani, olar er vaqıt işğal altında yaşağanlarını duya ediler ve belki de ana-babaları bile olarğa qol tutmay ediler. Farqlı vaziyetler ola bile.
Bir qıznen laf ettim, o Qırımdan degil, şarqiy vilâyetlerden. O bunı böyle tasvirley edi: pek tez añlaysıñ ki, bir şeyni sesli aytmamaq kerek, dostlarından bile saqlamaq kerek. Ve o dey: "Men bu divarnı qurdım, onıñ arqasında saqlandım, kerçek özümni bu divarnıñ arqasında saqladım. Soñra böyle oldı: bu divar meni basıp başladı. Ve men ğayıp oluvımnı, yoq oluvımnı fizikiy olaraq is ete edim.
– İşğal etilgen topraqlardan qaytqan genç Ukrayinalılarğa şahsiyetlerini qaytarmaq qanuniy olaraq qolay bir şeymi?
— Baqıñız, endi ösken ve qaytqan balalar, adet üzre, onı saqlap qaldı, bu sebepten de qaytıp keldiler. Ebet, olar tilni bilmey bileler, onı ögrenmek içün vaqıt kerek ola, çünki ameliyat yoq edi, olar er bir halqnıñ medeniyetinde "qoruğan" bazı şeylerni bilmey bileler, amma özlerini ukrain olaraq is eteler. Bu sebepten olar, adet üzre, qaytalar.
Topraqlarnıñ ne vaqıt boşatılacağını bilmeymiz [Ukraina toprağınıñ] 20%-den ziyadesi Rusiye tarafından işğal etilgen. Biz bunı iç bir vaqıt qabul etmeycekmiz ve Putinge ya da ondan soñ kelecek er kesge bunı qanuniyleştirmege bermeycekmiz. Bu imkânsız. Amma bu nasıl, ne vaqıt olacaq? Terror, zorbalıq ve diger usullarnen kimliklerini deñiştirgen insanlarğa bu ne yapacaq — bu pek qıyın bir sual. Mında fizikiy minalardan temizlenüv bar —U kraina, bu cenkten sebep, dünyada eñ çoq minalar qoyulğan memleket oldı. Kognitiv mayınlarnı temizlev de bar, bunı da yapmaq kerek.