Qara ve Azaq deñizlerinde ekologik vaziyet kettikçe kerginleşe. Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımnıñ alvatoriyasında bu bölgege has ananeviy balıq türleri ğayıp ola. Ukrayina ve Rusiye nezaretindeki ekspertler tesellisiz neticelerge kele. Ne olğanını Qırım.Aqiqatnıñ materialında tarif etemiz.
Qara ve Azaq deñizlerinde vaziyet nasıl olğanı tam olaraq belli degil. Qırım ve onıñ suvları Rusiye tarafından ilhaq etilgeni sebebinden bu vaziyetni tolusınen ögrenmek imkânsız, çünki Rusiye bu topraqqa mustaqil alim ve tetqiqatçılarnı kirsetmey.
Bugünde-bugün pek az mütehassıs Qırımdaki vaziyetni taqip ete, ve bu, olıp keçkenlerniñ tam ve doğru resimini bermey. Ayrı tetqiqatlar açıq malümat menbaları, müelliflerniñ meseleler aqqında retrospektiv bilgisi ve uydu malümatı esasında keçirile. Bu malümatlar bile mütehassıslarğa Qara ve Azaq deñizlerinde soñki on yıl içinde olğan büyük deñişmeler aqqında hulâsa çıqarmağa imkân bere. Rusiye nezareti altında deñiz tedqiqatlarını keçirgen alimler de bu hulâsalarnı tasdıqlay.
Deñizni kim boza
Rusiye arbiy-deñiz flotunıñ bulunması, aviasiya ve silâ quvetleştirüvi, Ukrayinanıñ esas qısmına raketalar endirüvi ve Ukrayina mudafaa quvetleriniñ cevaplerı Qara ve Azaq deñizlerindeki vaziyetke tesir ete.
Qara deñizniñ ekosistemlerine 2023 senesi Kahovka GES-niñ bentiniñ yıqıluvı ve Keriç boğazında Rusiye tankerleriniñ mazut tökülmesi tesir etti. 2025 senesi Rusiye ve Ukrayina tetqiqatçıları Qara deñizde yunus balıqlarınıñ kütleviy şekilde ğayıp oluvını qayd ettiler.
"Qara deñiz bugün arbiy tecavuz sebebinden ciddiy basqı altında buluna, o, gemicilik, deñiz ekosistemleri ve yalı kenarları içün telükeli şaraitlerni yarata. Biz, özek ve ayatiy telükelerden ğayrı, etraftaki bütün tesirlerni köremiz. Deñiz çöplüginiñ eñ telükeli kategoriyası — minalar ve silâ", — dep bildiridi Biologiya ilimleri doktorı, Ukrayina Milliy ilimler akademiyasınıñ İ.İ.Şmalğauzen adına zoologiya institutınıñ ilmiy hadimi Pavel Goldin.
On yıldan ziyade Rusiye Qara deñizni askeriyleştire ve onı arbiy maqsatları içün qullana, dep bildire Ukrayina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi. Neticede suv "neft mahsulatı ve yaşayış faaliyetiniñ çöpü ile pek kirlendi", yalı boyunda toksik maddeler: kadmium, tunç, qurşun ve hrom iyonları çoq olğan yerler bar, oksigen yetmegeni sebebinden suvnıñ çeçeklenmesi ola, dep bildire müessise.
Onıñ malümatına köre, Qara deñizde suvnıñ büyük miqyaslı kirlenüvi sebebinden osetrlar, sudaklar, pempe pelikanlar ğayıp ola, Keriç boğazınıñ qoruq territoriyaları, Dunay deltası ve Qara deñiz biosfera qoruğı bozula.
"Qara deñizniñ strategik emiyeti bar, ve onıñ vaziyeti tek Qara deñiz regionına degil, bütün dünyanıñ telükesizligi ve istiqrarına tesir ete. Soñki vaqıtları onıñ yaşayış qabiliyeti bayağı fenalaştı. Bir vaqıtları iş yerleri çoq olğan, bütün qorantalarnen tatilge kelgen yer, cenkniñ acısı merkezine çevirildi. Dünya, Qara deñizge barışıq, ticaret ve inkişaf meydanı rolüni qaytarmaq içün ğayretlerini birleştirmeli", — dep aytıla temsilcilikte.
Rusiyeniñ nezaretindeki Cenübiy deñizler biologiya institutında bildireler ki, soñki yılları Qara deñizde hususan qıymetli balıq türleri bütünley ğayıp oldı. Amma institutnıñ sebepleri arasında arbiy faktornı aytmaylar, "insan qarışuvı" ve "bütün dünya okeanınıñ meseleleri" aqqında aytalar.
Rusiye akimiyeti Qara deñizniñ büyük miqyaslı kirlenüvi aqqında hulâsalarnı açıq şekilde izaatlamay.
Buğabaş balıqlar ve taran yoq ola
Soñki vaqıtları Azaq deñizinde de bir çoq problem qayd etile. O yerde, bundan evel Azaq kurortlarını tasavur etmek zor olğan, buğbaq balıq populâtsiyası yoq ola.
Suvnıñ tuzlulığı artqanı sebebinden buğabaş balıq evelki kibi çoğalamaz, dep bildirdi Rusiye kütleviy haber vastalarına Rusiye Federatsiyası nezaretindeki V.İ.Vernadskiy adına KFY Biokimya tehnologiyaları, ekologiya ve farmatsiya institutınıñ zoologiya ve akvakultura kafedrasınıñ dotsenti Vladimir Gaydanko.
"Azaq deñizindeki buğabaşlarnıñ sayısına tesir etken sebeplerden biri — suvnıñ tuzluğı. Tuzlulıqnıñ tahminen eki promillege artması, 9-11 promillede inkişaf etken buğabaşlarnıñ inkişafını imkânsız etti, şimdi de Azaq deñiziniñ tuzlulığı 13-gke qadar köterildi", — dedi o.
Bundan ğayrı, Azaq deñizinde sudak ve taran populâtsiyası da eksilmekte, dep bildireler VNIRO Cenübiy filialında (Rusiye balıqçılıq hocalığınıñ ilmiy-tedqiqat institutı). Bu balıq çeşitleri Azaqta balıq avlanuvınıñ esasını teşkil ete ve Azaq yanındaki şarqiy sakinlerniñ ananeviy aş tertibiniñ bir parçasıdır.
"Şimdilik bir sıra sebepten bu balıqlarnıñ populâtsiyası bayağı eksildi: soñki on yılları devamında intensiv brakoner avı, Azaq deñiziniñ tuzlanuvı, limanalar ve kiçik özenlerde tabiiy ösümliklerniñ ösmesi", — dep añlattılar VNIRO Cenübiy filialında.
Azaq deñizindeki vaziyetke bir çoq faktor tesir ete. Olarnıñ arasında — global sıcaqlaşuv ve suvğa sanayı çöpniñ, mazut ve diger yaqıtlarnıñ atılması, Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrayinağa keñ kölemli basuvı vaqtında yoq etilgen arbiy tehnikanıñ qalımtıları ve yalı infrastrukturasınıñ yoq etilmesi.
Cılavuqlarğa telüke?
Rusiye akimiyeti 2026 senesi Azaq deñizinde büyük mıqyaslı cılavuq avlanması aqqında ilân etti. Rusiye balıqçılıq idaresiniñ yolbaşçısı İlya Şestakovnıñ bildirgenine köre, Armanda kurort zonalarında deñev avı başlanacaq. Onıñ aytqanına köre, cılavuqlarnıñ bir qısmı jelatin ve kollagen içün tutulacaq, bir qısmı aş maqsadlarında qullanılacaq, qalğanları ise deñiz ekologik eyiligi içün yoq etilecek.
Rusiye akimiyetiniñ böyle areketleri "yañı bir varbarlıq, tez bir kâr içün ekosistemge kirişüv" olacaqtır, dep bildire Ukrayina milliy tirenüv merkezi.
"cılavuqlar, planktonlarnıñ çoğaluvını toqtatqan ve akvatoriya ayatını devam ettirgen deñiz balansınıñ kritik bir qısmıdır. Olarnıñ kütleviy yoq etilüvi "suvnıñ nezaretsiz renklenmesine, oksigen seviyesiniñ keskin tüşmesine ve balıq resurslarınıñ yoq olmasına ketirecek", — dep bildire müessise.
Qara deñiz bölgesi içün telüke
Ukrayina Etraf müiti qoruv nazirligi daa 2022 senesi, Rusiye "deñiz qoruvı aqqında Buharest konventsiyasını boza, bu ise tek Ukrayinağa degil, bütün Qara deñiz memleketlerine ekologik felâket telükesi doğura", dep bildirgen edi.
Rusiyeniñ tarafından Azaq ve Qara deñiz bölgeleriniñ arbiyleştirilüvi ekotsid ve halqara gumanitar uquqnıñ bozuluvıdır, dep bildire halqara meydançıqlarda Ukrayina akimiyeti.
Rusiye akimiyetiniñ bu hulâsalarğa açıq cevabı yoq. Olar Qırım yalısında olğan menfiy deñişmelerni yalıñız qısmen qabul eteler. Rusiyeniñ üç ilmiy institutınıñ alimleri 2023 senesi Qırım yalısında Qara deñiz akvatoriyasınıñ tedqiq neticelerine köre, onıñ kirlenmesiniñ eñ müim faktorı olaraq yarımadanıñ meskün yerlerinden çıqqan yağulıq ve atıq suvlarnı adladılar. Olar öz hulâsalarında arbiy faktor aqqında aytmaylar.
Ukrayinada Qırımnı sarıp alğan deñizlerniñ ekologik vaziyetini ğayrıdan tiklev strategiyası daa yoq. Bunı yapmaq içün olarğa tam bir yer tetqiqatı yetmey. Böyle strategiyanıñ yaratılması Qırımnıñ işğalden qurtarıluvı şekline ve aqibetlerine bağlı olacaq.