XX asırnıñ başında Qırım Ukrayinleri çoq edi, amma Moskvanıñ añlı siyaseti neticesinde yarımada ealisiniñ çoqusı ruslaştı. 1917 senesi Fevral inqilâbı sayesinde Rusiye imperiyasında Ukrayin milliy areketi inkişaf etmege imkân qazandı. Qırımnıñ büyük şeerlerinde Ukrayin cemiyetleriniñ medeniy-maarif merkezleri ve arbiy teşkilâtları peyda olmağa başladı, 1918 senesi Armannıñ 28-nde Aqmescitte Qırımnıñ Ukrayin teşkilâtlarınıñ birinci qurultayı olıp keçti. Tarihçılar bu vaqiağa deñişüv devir dep aytalar: o vaqıt yarımadada Ukrayin areketi ilk sefer medeniy teşebbüslerden ülkeni seviyesinde teşkil etilgen temsilcilikke keçti.
1917-1918 seneleri Qırım içün pek deşetli oldı. Yarımadada aynı vaqıtta Rusiye, Ukrayina ve Qırımtatar inqilâpları yüz berdi, siyasiy rejimler bir-birini deñiştirdi, Sovet Rusiyesi ise Ukrayina Halq Cumhuriyetine ücüm etti. 1918 senesi baarde Qırımnı alman orduları zapt etti, bundan soñ Sulkeviçniñ Qırım vilâyet ükümeti quruldı (mında Ukrayinler içün yer tapılmadı). O, mustaqillikke ıntılğanı içün UNR ile kergin munasebetlerde edi.
1917 senesi Qırımda kütleviy Ukrain areketiniñ basamağı başlandı. Büyük şeerlerde teşkilâtlar, taqımlar ve siyasiy firqalar peyda oldı (ilk nevbette Ukrayin sotsialist-devrimci firqaları ve sotsial-demokrat işçi firqası). Ukrayin cemiyetiniñ sesi eşitilmesinde Qara deñiz flotunıñ deñizcileri ve arbiy hızmetçileri müim rol oynadı: şahsiy erkânnıñ eñ az dörtte üçü Ukrayinadan kelgenler edi. 1917 senesi Sabanda Aqyarda Ukrayin Qara deñiz cemiyeti meydanğa ketirildi, o yarımadada Ukrayin tasiliniñ, kitaphanelerniñ, matbuatnıñ ve milliy añnıñ inkişafını közde tuttı. Bir ay soñra o teşkil etken numayışta flot komandanı admiral Aleksandr Kolçak çıqışta bulundı. Bir yıl soñra, 1918 senesi Çeçekniñ 29-da, Aqyar qalesi ve Qara deñiz flotunıñ gemileri üzerinde Ukrain bayraqları köterildi.
Umumen, 1918 senesi Qırımda Ukrayin cemiyetine ve onıñ öz-özüni teşkil etüvine qoltutmağan bir rejim peyda oldı. Almanlar UNR ordusına Aqyarğa barıp çıqmağa bermediler ve Ukrayin deñizcilerini hızmetten çıqarmağa başladılar. 1918 senesi Quralayda olar gemilerindeki Ukrain bayraqlarını öz bayraqlarına deñiştirdiler. Bu şaraitlerde küçlerni birleştirmek kerek olğanını añlap, qırımlı Ukrayinler 1918 senesi avgust ayında Qırım Ukrayin teşkilâtlarınıñ Birinci qurultayını topladılar.
Pavel Gorânskiy ve Armannıñ 28-nde ötkerilgen qurultay
1918 senesi Armannıñ 28-nde Aqmescitte, Lazarevskaya soqağındaki Ukrayin cemiyetiniñ binasında Qırım Ukrayin teşkilâtlarınıñ birinci qurultayı olıp keçti. Anda Aqmescit cemiyeti, Aqyar Ukrayin klubu ve Yalta, Alupka ve Kezlev cemiyetleriniñ vekilleri toplaştı.
1918 senesi şimdiki Herson vilâyetiniñ territoriyasını Pavlo Skoropadskiyniñ ükümeti nezaret ete edi — o, resmiy olaraq Almaniya tarafından tanılğan Ukrayina Devletiniñ terkibine kire edi.
O vaqıtqa qadar Qırım Ukrayinleriniñ farqlı qurulışları bar edi, lâkin olarnı birleştirmek ve yarımada cemiyetleriniñ menfaatlarını temsil etken resmiy organnı teşkil etmek kerek edi.
Qurultay işiniñ neticesinde Qırımda Ukrayinanıñ Qırım Şurası meydanğa ketirildi. Teşkilât tek siyasiy degil de, medeniy-maarif faaliyetinen de oğraşacağı aqqında qarar alındı: Ukrayin matbuatınıñ inkişafından başlap mektep ve mektepten evel tasilniñ teşkil etilmesine qadar. Hususan, Şura Ukrayin tilinde "Naş step" gazetiniñ neşir etilmesine qol tuttı.
Şurağa beş adam kirdi, Yalta cemiyetiniñ reisi vazifesine Pavel Gorânskiy saylandı. Böylece, Qırımda Ukrayin areketiniñ eñ belli erbaplarından biri — pedagog, edebiyatçı ve jurnalist — yarımadada Ukrayin yaşayışınıñ koordinasiyasına yolbaşçılıq etti.
"Qırımdaki Ukrayina Şurası" bu, bütün region miqyasında Ukrayinlerniñ menfaatlarını temsil etken ilk organdır. Akimiyetniñ deñişüvi ve bir qaç cebedeki cenk vaziyetinde bu müessise Ukrayinlerniñ aqlarını qorçalamağa tırışa. Yarımadada bir-birini deñiştirgen rejimlerniñ iç biri Ukrayinlerge bolşevikler ya da beyaz gvardiyalarğa sadıqlıq köstermedi. Amma 1920 senesi bütün Ukrayin arbiy eyyetleri, Vrangelniñ ükümeti ve generalnıñ özü ile körüşüvlerden evel, Yaltağa, Ukrayin Şurasınıñ yolbaşçısı ile qonuşmaq içün kele ediler. Olar içün Qırımda kerçekten neler olıp keçkeni aqqında malümatnı birinci elden elde etmek müim edi", — dep añlat Qırım Ukrayinleri Şurasınıñ azası Andriy İvanets.
Pavel Gorânskiy Ukrayina Halq Cumhuriyetiniñ konsulı olaraq tanıldı, Qırımdaki Ukrayina Şurası ise 1920 senesine qadar bar edi.
Ya şimdi ne?
Zemaneviy tarihşınaslıqta Gorânskiyni 1918-1920 seneleri Qırım Ukrayinleriniñ esas liderlerinden biri olaraq adlaylar. Er yıl Qırım Ukrayinleriniñ vilâyet şurası siyasetçi ve 2014 senesinden başlap Rusiye-Ukrayina cenkinde elâk olğan bütün Qırımlılarnıñ hatırasını añıp, olarnı aña. Qırımlı ve veteran Sergey Vikarçuk anda bir qaç yıldan berli elâk olğan semetdeşleriniñ adlarını oquy.
"Biz Gorânskiyniñ mezarını taptıq ve öz küçümiznen onı ğayrıdan tikledik. Anda er yıl toplaşamız. Bizim içün Gorânskiy — Mihail Gruşevskiy ile bir seviyede olğan pek müim tarihiy şahıs. Daa yüz yıl evelsi Ukrayin Qırımını meşur etken ve [Qırımlı Ukrayinlerniñ] aqlarını qorçalağan insan bizim içün pek müimdir", — dep ayttı Vikarçuk Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
Tarihçılar 1918 senesiniñ tecribesi zemaneviy Qırımnıñ tarihında büyük rol oynadığını qayd eteler.
"Bütün yarımada miqyasında Ukrayinlerniñ öz-özüni teşkil etüv tecribesi Rusiye Ukrayinağa qarşı istilâsı vaqtında kene aktual oldı. Rusiye Ukryin kimligini yoq etmege tırışqanı içün, XX asırnıñ başındaki inqilâptaki Qırımlı Ukrayinlerniñ tecribesi şimdi de kerek. 2020 senesi Qırım Ukrayin cemiyetiniñ faalleri Şuranıñ faaliyetini yañı tarihiy basamaqta yañıdan başlattı", — dep qayd ete Andriy İvanets.