Link açıqlığı

Saatnıñ esas haberi

Aman-aman yarım asır devamında, 1944 yılı sürgünlikten soñ, qırımtatarları Vatanğa qaytmağa areket ete edi. Lâkin olarnı mında iç kimse beklemegeninden sebep asretli avdet yolu accı oldı. Yaşayışnı sıfırdan başlamağa kerek edi...

Yerli akimiyetler qırımtatarlarnı öz tarihiy topraqlarına yibermemek içün sert davrandılar

Halq ögünde aytılğan işandıruvlar ve qaytqanlarnı yerleştirmek içün alınğan qararlar kâğıtlarda doğru yazılğan olsa da, amelde yerli akimiyetler qırımtatarlarnı öz tarihiy topraqlarına, ilk evelâ Qırımnıñ Cenübiy yalısına, yibermemek içün sert davrandılar. Aqiqaten, qırımtatarları er bir topraq parçası içün cenkleşmek mecbur ediler.

1990 senesi Qırımtatar Milliy Areket Teşkilâtınıñ (QMAT) reisi Mustafa Cemilev Qırım akimiyeti tarafından «rus tilli ealige yazlıq evleri ve bostanlar içün topraq aşıqışnen üleştirilgeni» aqqında beyan ete edi: «Bunen beraber olar içün yeterli qadar qurucılıq malzemeleri de tapıla ve, neticede, bütün Qırımda, yağmurdan soñ mantarlar öskeni kibi, yazlıq şeerçikler peyda ola. Aynı zamanda qırımtatarlarnıñ öz Vetanına qaytqanlarına açıq-açıqça qarşı çıqqan şovinist birleşmeleri ve rus tillilerniñ «komitetleri» firqa idareleri tarafından rağbetlendirile ve doğrudan-doğru teşkilâtlandırıla».

Böyle vaziyette QMAT ruhsetsiz qurucılıqnı adaletli ve esaslı olaraq tanıy edi. Böyle areketler «öz özüne qaytaruv» (akimiyetniñ tabirinde ise «zapt etüv») olaraq yapılıp, böyle añlatıla edi: «Akimiyetteki memurlar qırımtatarlarğa boş topraqlar olmağanını arsızlıqnen aytalar, ve aman Qırımda yaşağan ruslarğa yazlıq evlerini ya da Rusiyeden ve Ukrainadan yañı köçkenlerge köç evlerini qurmaq içün topraq ayıralar».

Çoqusı allarda akimiyet bu meseleni küç qullanıp, insafsız cezalavlarnen ve mahkeme işlerinen çezmege tırışa edi

1989 senesi iyün 9-10 tarihında Merkeziy Şura toplaşuvında qabul etilgen Tedbirler planınıñ beşinci maddesine esaslanıp, QMAT boş topraqarda yerleşken ve çadır meydanlarını qurğan semetdeşlerge er türlü yardım ve destek bere edi. Vetandaşlarnıñ menfaatını Qırımtatar Milliy Areket Teşkilâtı ümdeli ve atta bazı vaqıtları pek qattı yanaşma ile qorçalay edi ve neticede aqlı oldı: «Böylece, Bağçasaray rayonında Sevastyaovka köyünde, 1989 senesi avgust ayında birinci çadır şeeri peyda olğan yerde, 1990 senesi aprel ayınıñ soñunda endi 58 yañı qırımtatar evi qurula edi. Bağçasaray rayonında Zalanköy (Holmovka) köyunde topraqlarnıñ alınılması elliden ziyade evniñ qurulmasınen yekünlendi. Akimiyette aqıl-fikirli ve biraz basiretli idarecileri olğan rayonlarda, qırımtatarlarlarnıñ alğan toplaq damartıları boyunca mesele eki taraflı añlaşma ve razılaşma ile çezile edi. Lâkin çoqusı allarda akimiyet bu meseleni küç qullanıp, insafsız cezalavlarnen ve mahkeme işlerinen çezmege tırışa edi».

Böyle acınıqlı adiselerden biri 1989 senesi 14 dekabrde Degirmenköy (Zaprudnoye) köyündeki çadırlar şeerçiginde yüz bergen edi. O yerde yerleşken bir avuç qırımtatarnıñ aqqından kelmek içün, olarğa qarşı yüzlerce asker, milis hadimleri ve qomşu köylerden sarhoş adam sürülerini yolladılar. Degirmenköydeki vaqialar devamında köteklengen altı qırımtatarını dört ay devamında akimiyet apiste tuttı, olarnı yaramazlıq, akimiyetke qarşılıq ve diger cinayetlerde qabaatlap, cinaiy işler qalp ete edi.

Facialı vaqialar 1992 senesi de Aluşta civarındaki Krasnıy Ray yerinde yüz bergen edi.

SSCB Yuqarı Şurası 1989 senesi sürgün etilgen halqlar aqqında Beyanname ve Qarar alğan soñ qırımtatarları – Aluştalılar – 1990 senesi yedi ay devamında piket ettip, 1990 senesinıñ soñunda-1991 senesinıñ başında bazıları içün topraq alıp oldı. Şeer akimiyeti işandıra edi ki, kelecekte avdet olunğan qırımtatarlarğa iç bir maniasız devlet programması boyunca, yerleştirüv shemasına köre, topraq ayırılacağına garantiya etilecek. Lâkin öyle yapılmay edi.

Alem-aşkâre meil körüne edi: bir taraftan – qırımtatarlarnıñ avdetini toqtatmaq, öbür taraftan – olarğa Aluştada ve qomşu köylerde yerleşmege bermemek

1989 senesinden başlap, şahsiy qurucılıq içün topraq damartılarınıñ ayırılması içün nevbetke 2196 qoranta yazıldı, ve tek 800 qoranta topraq alıp oldı, olarnıñ çoqusı aylar devamında piket ete ediler. 1991 senesi devamında planlaştırılğan 150 damartıdan tek üçten biri qırımtatarlarğa berildi. 1992 senesi devamında (borc esabınen yerleştirüv shemasında) 370 damartı ayırılmaq kerek olğan vaqıtta, tek 80 ayırıldı. Böylece, alem-aşkâre meil körüne edi: bir taraftan – qırımtatarlarnıñ avdetini toqtatmaq, öbür taraftan – olarğa Aluştada ve qomşu köylerde yerleşmege bermemek.

Bunıñ episi qırımtatarlarnı (nevbet cedvelinde olarnıñ sayısı endi 2200 insandan ziyade edi) iyül 5 künü Krasnıy Ray (Qızıl Cennet) köyünde şeftali bağçasınıñ yolunda piket qurmağa mecbur etti. Milis tarafından iyül 5-6 keçer gecesi yapılğan provokatsiyadan ve 7 iyülde yol qapatıluvından soñ narazılar öz lagerini qoraladılar.

18 saatten soñ Krasnıy Ray narazılıq meydanı viran etilecek. 9 iyül 1992 senesi
18 saatten soñ Krasnıy Ray narazılıq meydanı viran etilecek. 9 iyül 1992 senesi

İyül 7 künü sovhoz – «Aluşta» zavodınıñ hadimleri toplaşuv keçirdiler. Toplaşuv iştirakçileri soñra narazılarğa tarif etkenlerine köre, açıqtan «qırımtatarlarnı quvmaq» çağıruvları seslendirile edi. Toplaşuvdan soñ işçilerniñ vekilleri (garaj müdiri ve idareci «işçi» oldılar) narızılıq lagerine kelip, topraqnı qırımtatarlarğa bermege razı olmağanlarını bildirdiler. Aynı şu künü Aluşta İcra komitetiniñ toplaşuvı keçirilip, böyle qararlar alındı:

«1. Qırımtatar şahıslarınıñ teşebbüs gruppasını..., ve topraqnı öz başına zapt etkenlerni, göñülli olaraq qararnı yerine ketirmege... Krasnıy Ray köyünıñ civarında... bu topraqnı boşatmağa mecbur etmek.

2. Qarar yerine ketirilmese... topraq saibine – s/z «Aluştağa» 09.07.90 s. qadar qırımtatar şahısları tarafından zapt etilgen topraq damartısınıñ boşatılması içün tedbir almaq.

3. Aluşta GOVD (t. Voyevodkin A.S.) topraq damartısınıñ boşatılması vaqıtında cemaat tertibini qorçalamaq içün «Militsiya aqqına» Ukraina Qanunında nazarğa alınğan bütün tedbirlerni almaq».

Qarar yerine ketirildi...

10 iyül 1992 senesi qırımtatarlarnıñ lagerine ücüm etildi. Neticede narazılıq piketiniñ 17 iştirakçisi ağır yaralandı, çadırlar ve paralar tutıp alındı. Lâkin piket devam etti.

Ücüm neticesinde yaralanğan oğlançıq
Ücüm neticesinde yaralanğan oğlançıq

Avgust 8-de, ücümden bir ay soñra ve Muhalatkada eki prezident – Ukrainanıñki Leonid Kravçuk ve Rusiyeniñki Boris Yeltsin körüşüv keçirgenlerinden beş kün soñra – Krasnıy Ray meydanında kene mahsus hızmetler peyda oldı. Aluşta İçki işler idaresiniñ yolbaşçısı Voyevodkinniñ reberligine, olar qırımtatarlarnıñ qoralanğan lagerini etraftan sarıp başladılar. Narazılar endi qurmağa yetiştirgen muvaqqat evçiklerini qorçalay ediler – insanlar lagerge aşıqtılar, ve o yerge cezalayıcılarnı yibermemek içün öz etrafında lastik rampalarnı yaqtılar. Mahsus quvetlerni bu toqtatmadı. Az qaldı facia yüz berecek edi. Üç qırımtatarı, üstüne benzin töküp, ellerine yanğan meşal aldı ve mahsus quvetlerniñ qarşısına çıqtı. Voyevodkin ücümcılarğa toqtamağa emir etti ve narazılarnıñ vekillerinen muzakere etip başladı.

Narazılarnıñ topraq massivleri boyunca seslendirgen 13 teklifleri çeşit sebeplerden red etildi

Qırımtatar Milliy Meclisi ve Aluşta şeer şurası arasındaki davanı çezmek içün razılaşuv komissiyası teşkil etilgen edi. Onıñ bir aydan ziyade devam etken işiniñ neticeleri: 5 toplaşuv (olardan üçü topraq saipleri kelmegenleri sebebinden bozuldı, albu ki birinci toplaşuvnıñ protokolında aytıldı ki, topraq saipleri mıtlaqqa iştirak etmek kerekler) ve teklif etilgen topraqlarnı közden keçirmek maqsadınen keçirilgen bir çıqış. Narazılarnıñ topraq massivleri boyunca seslendirgen 13 teklifleri çeşit sebeplerden red etildi: de anda bağçalar öse, yüzümlikler; de o sanitar topraqlar; de, qırımtatarlarnıñ qaytuv meselesi daa baqılmağan vaqıtta, 1984 senesi qabul etilgen şeerniñ inkişaf shemasına atıf etile; de topraq saipleri razı olmay.

Meselâ, qırımtatarlarğa yol çetinde topraq ayırılmay edi, ve sanitar normalar kösterile edi, albu ki buña beñzegen topraqlar Yuqarı Şuma köyünde rus tilli insanlarğa berilgen edi. Piket iştirakçileriniñ sabırını bitirgen soñ noqta – şeer qurucılıq şurasında qırımtatarlarğa çegerliklerde de topraq bermege yasaq olğanı aqqında alınğan qarar oldı. Belli oldı ki, devamında – sadece qararnı sozacaqlar...

(yeküni olacaq)

XS
SM
MD
LG