Rostov-na-Donu şeerindeki Rusiye mahkemesi "Hizb ut-Tahrir davasınıñ" "Beşinci Bağçasaray gruppasınıñ" altı iştirakçisini 15 yıldan 19 yılğa qadar sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkeme qararını seslendirmezden evel soñki sözlerinde Qırımtatarlar, olarnı diniy ve milliy alâmetler boyunca taqip eteler, dep bildirdiler.
Rusiye "Hizb ut-Tahrir davasınıñ" mabüslerini ne ile qabaatlay? 10 yıldan ziyade bu kategoriya boyunca qaç Qırımlı mahküm etildi ve olarnıñ taqdiri ne? 2022 senesinden soñ ilhaq etilgen Qırımda taqiplerniñ tendensiyaları nasıl deñişti?
Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde alıp barıcı Alöna Badük Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ idare yolbaşçısı Olğa Skrıpnık ve işğal etilgen Qırımda dört yıl çalışqan Ukrayin jurnalisti Oleksandra Yefimenkonen laf etti.
Ruslan Asanov eñ büyük ceza aldı — 19 yıl sert rejimli koloniya, onıñ ilk dört yılını apiste keçirecek. Remzi Nimetulayev 18 yılğa, Seydamet Mustafayev, Amethan Ümerov, Eldar Yakubov ve Abdulmecit Seytumerov 15 yılğa mahküm etildi (başta dört yıl apishanede qalacaqlar).
Üküm çıqarılmazdan evel beş mabüs soñki söznen çıqışta bulundı. Remzi Nimetulayev onı red etti. Mahküm etilgenler terrorizm ve akimiyetni zorbalıqnen zapt etmege azırlanğanında qabaatlavlarnı red etip, davanı uydurılğan ve siyasiy sebepli dep adlandırdılar.
"Beşinci Bağçasaray gruppasınıñ" mabüsleri ve olarnıñ soy-sopları Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde
Altı balanıñ babası Eldar Yakubov, mahkeme esas delillerni ve imayeniñ muracaatlarını red etkenini, şaatlar ise qabaatlanğanlarnıñ terroristik faaliyetnen alâqası olmağanını tasdıqlağanını bildirdi. Yakubovnıñ aytqanına köre, Qırımtatarlarnıñ diniy ve milliy sebeplerden taqip etilüviniñ, keçken asırlarnıñ repressiyalarınen tarihiy parallelleri bar.
2023 senesi Armannıñ 24-nde saba Rusiye kontrolindeki quvetçiler altı Qırımtatarnıñ evinde tintüvler keçirdi. Olardan beşi cemaat faalleri ve çoq balalı babalar. Seytumerovnıñ yaqında balası doğdı. O, 2020 senesi Sabanda apiske alınğan ve 17 ve 14 yılğa üküm etilgen Bağçasaraylı Osman ve Seytumer Seytumerovlarnıñ tuvğan qardaşıdır. Altı Bağçasaray faali daa evel terrorizmde qabaatlanğan Qırımtatarlarğa qoltutuv aksiyalarında defalarca yaqalanğan edi.
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ idare yolbaşçısı Olğa Skrıpnıknıñ malümatına köre, bugünki künde bu kategoriya boyunca eñ azından 115 Ukrayina vatandaşı taqip etile. Aq qorçalayıcınıñ qayd etkenine köre, bu davalarda biri-birine oşağan qabaatlavlar, delil toplav usulları ve ükümler bar.
Onıñ fikrine köre, taqiplerniñ sistematik hususiyeti Qırımnıñ musulman ealisine nisbeten maqsatlı siyasetniñ köstergiçidir.
"Söz aynı qabaatlavlar aqqındadır. Esasen, Rusiye mahkemesinde taqdim etilgen deliller sisteması aynı şekilde qurulğan. Olar tamamınen tipiktir. Yani olar pek oşaylar. Şunıñ içün biz "Hizb ut-Tahrir"de iştirak etüv qabaatlavlarını, ilk evelâ, Qırımtatarlarğa qarşı bir büyük davağa birleştirecekmiz", — dedi Olğa Skrıpnık.
Olğa Srkıpnık
Aq qorçalayıcınıñ aytqanına köre, bu davalarnıñ hususiyetlerinden biri - isbatlanğan terroristik areketlerniñ olmaması. Qabaatlavlar, sıq-sıq gizli şaatlarnıñ ifadelerine ve laf ya da edebiyatnı añlamaq içün qullanılğan tilşınaslıq ekspertizalarına esaslana.
"Müimi şu ki, bu davalarnıñ iç birisinde terakt yapılmadı, yani iç bir kerçek terroristik faaliyet, bir şey patlatmaq ya da başqa bir kerçek terroristik areket yapma ıntıluvı isbatlanmadı", — dep qayd etti Olğa Skrıpnık.
Qırımlı tarihçı Şukri Seytumerovnıñ evinde tintüv. Arhiv fotoresimi
Daa bir hususiyet — saba erte yapılğan büyük tintüvler ve yaqalavlar. Skrıpnıknıñ aytqanına köre, Rusiye quvetçileri şübelilerniñ balaları, qartları ve diger soy-sopları olğan evlerge kireler. Aq qorçalayıcı, ana-babası apiske alınğan soñ yalıñız qalğan balalar içün böyle ameliyatlarnıñ ağır ruhiy aqibetlerine diqqat çeke.
İçki rayonınıñ Zavetnoye köyünde tintüv. İşğal etilgen Qırım, 2021 senesi
Skrıpnık bir çoq figurantnıñ vatandaş faaliyetini ayrı qayd ete. Taqip etilgenler arasında — aq qorçalayıcı Emir-Usein Kuku, vatandaş jurnalisti Seyran Saliyev ve siyasiy mabüslerniñ qorantalarına qol tutqan, mahkeme oturışuvlarına barğan ve insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında aytqan diger faaller bar. Aq qoruyıcınıñ fikrince, bu kibi cinaiy işler Qırımtatar areketine basqı yapmaq içün esas aletlerden biri oldı.
Aq qorçalayıcı Emir-Usein Kuku Rusiye mahkemesinde
2022 senesi Rusiyeniñ Ukrayinağa keñ kölemli basuvından soñ, Skrıpnıknıñ aytqanına köre, "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca taqiplerge yanaşuv pek deñişmedi. Amma 2025 senesi yañı bir tendensiya peyda oldı: qadınlarnı da aynı qabaatlavlar boyunca tutıp başladılar. Olarnıñ arasında Esma Nimetulayeva, beş balanıñ anası ve siyasiy mabüs Remzi Nimetulayevniñ qadını.
"2025 senesine qadar qadınlar böyle maddeler boyunca tutulmadı. Şimdi ise eñ azından dört Qırımtatar qadını bar. Üçü pek genç, olar daa büyük yaşqa kelmediler: kimi endi çalışıp başladı, kimi daa oquy edi. Ve daa bir qadın (Esma Nimetulayeva) — beş balanıñ anası. Yani işğalniñ bütün seneleri devamında qadınlar böyle qabaatlavlarnen apiske alınğanı ilk sefer ola", — dedi Skrıpnık.
FSB terrorizmde qabaatlanğan Qırımlılar Nasiba Saidova, Fevziye Osmanova, Esma Nimetulayeva ve Elviza Aliyevanı. Kollaj
"Hizb ut-Tahrir davası" boyunca taqipler, aq qoruyıcı aytqanı kibi, Qırım sakinlerine qarşı cinaiy basqınıñ yekâne usulı degil. Daa tarqalğan qabaatlavlar arasında Noman Çelebicihan adına Qırımtatar batalyonında iştirak etüv. Skripnikniñ aytqanına köre, bu ameliyat Herson ve Zaporojjâ vilâyetleriniñ işğal etilgen topraqlarına da tarqalğan, anda Rusiye quvetçileri tek qırımtatarlarnı degil de, Qırımtatar halqı Meclisine qol tutqan Ukrayinanıñ diger vatandaşlarını ve Qırımtatar faallerini taqip eteler.
O, Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnıñ işini, onı diversiya ile qabaatlağanlarını da qayd ete.
Skrıpnıknıñ qayd etkenine köre, bu kibi qabaatlavlar pek ağır cinayetler kategoriyasına kire ve 14 yıldan 19 yılğa qadar uzun müddetke apis cezasını bere.
Nariman Celâl
Böyle davalar boyunca mahkeme esnasları Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde keçe. Mahküm etilgenlerniñ ükümleri qanuniy quvetini alğan soñ, olarnı Qırımdan biñlernen kilometr uzaqlığında yerleşken sert rejimli koloniyağa etap eteler. Skrıpnıknıñ fikrine köre, bunı aselet yapalar, qorantalar ve advokatlar ile bağlarını qıyınlaştırmaq içün.
RF Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ binası. Rostov-na-Donu. Arhiv fotoresimi
Aq qorçalayıcı mabüslerniñ aqlarınıñ bozuluvı, şu cümleden işkence, diniy faaliyetniñ sıñırlanması, muntazam sürette SİZO-ğa yerleştirilmesi ve tibbiy yardım kösterilmemesi aqqında da bildire.
Onıñ aytqanına köre, siyasiy mabüsler arasında onkologiya ve ağır yürek hastalığı olğan insanlar bar, olar acele tedaviylevni talap eteler. Skrıpnıknıñ qayd etkenine köre, Rusiye mahkemeleriniñ diagnoznıñ apiste bulunmaqnen uyğun olmağanını resmiy şekilde tanıması bile, er vaqıt azat etilüvge ketirmey.
Cenübiy arbiy okrug mahkemesinde ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir" davası boyunca mahkeme toplaşuvı
Ukrayin jurnalisti Aleksandra Yefimenko dört yıl devamında işğal etilgen Qırımda çalıştı ve "Hizb ut-Tahrir" teşkilâtında iştirak etkenini iddia etken davalar boyunca mahkeme oturışuvlarını aydınlattı.
Yefimenkonıñ aytqanına köre, beşinci Bağçasaray gruppasınıñ iştirakçileri arasında Rusiyede "yabancı agent" olaraq tanılğan "Qırım birdemliginiñ" faalleri ve göñüllileri bar. Olarnıñ çoqusı — çoq balalı babalar. Jurnalist, qorantalar qorantalarsız qalğanına misal ketire: apiske alınğanda Seydamet Mustafayevniñ dört, Amethan Umerovnıñ beş, eñ büyük mabüs Eldar Yakubovnıñ altı çağına yetmegen balası bar edi. Abdulmecit Seytumerovnıñ kiçik oğlu bar edi, tintüv vaqtında o 40 kün edi, dep tarif etti jurnalist.
Olerksandra Yefimenko
"Bu müimdir, çünki 15 yıl sert rejimli koloniyağa mahküm etilgen insannı apiske alınğanda, onıñ qorantası, babasız qalğan balaları olğanını unutmamaq kerek. Ve bazıda em ana, em de baba yoq. Çünki qadınlarnı da taqip eteler", — dedi Aleksandra Yefimenko.
Jurnalist Abdülmecit Seytumerovnıñ mahkeme munaqaşalarında çıqışına da diqqat ayıra. Onıñ aytqanına köre, o, 33 saifelik metinni azırladı, mında Rusiye quvetçileri tarafından tutuv, tintüv ve apiske aluv vaqtında yapılğan bozuvlar tafsilâtlı şekilde añlatıldı. Seytumerovnıñ tarif etken vaqialarından biri Bağçasarayda qorantasınıñ evinde keçirilgen tintüv oldı.
"İlk-evelâ aq qoruyıcılar Bağçasaraydaki evlerine saba saat dörtte kirip, esli-başlı babasını urdılar. Onı ayaqqa basıp, esli-başlı adamğa avtomatnı doğrulttılar", — dep tarif etti Aleksandra Yefimenko.
Jurnalistniñ qayd etkenine köre, daa bir vaqia Rusiye akimiyeti tarafından yasaq etilgen kitapnıñ "keşif etilmesinen" bağlı. Yefimenko Seytumerovnıñ çıqışına esaslanıp, o, quvetçilerniñ bu edebiyatnı nasıl qoyğanını öz közleri ile körgenini iddia ete.
"Hizb ut-Tahrir" Qurman davasınıñ figurantı Eskender Abdulganiyevniñ evinde tintüv, 2020 senesi
Seytumerovğa advokatnı bermediler ve onı dört-beş saat devamında FSB binasında tutıp, oña qabaatını qabul ettirmege tırıştılar. Yefimenkonıñ aytqanına köre, aq qoruyıcılar onı da dava mabüslerine qarşı şaatlıq etmege mecbur etmege tırıştılar. Onıñ bildirgenine köre, red etken soñ onı tehdit etip başladılar.
"Bu pek qorqunçlı bir rusiye masalı, çünki Bağçasaraylı Şukri ve Lilâ Seytumerovlarnıñ üç oğlu bar edi. Olardan ekisini 2020 senesi apiske aldılar: olar "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca "Bağçasaray üçünci gruppasınıñ" mabüsleri oldılar. Eñ kiçigi Abdulmecit ise 2023 senesi tutulğan edi. Bir qorantanıñ bu qısqa ikâyesi, menimce, 2014 senesinden berli Qırımda Qırımtatarlar ve Ukrainlernen olğanlarnı aks ete. Amma bu vaziyette ilk evelâ Qırımtatarlarnen, çünki biz "Hizb ut-Tahrir" işleri aqqında aytamız. Bu ikâye, Rusiye Ukrayina yarımadasında yapqanlarını qısqaca tasvirley", — dep ayta Oleksandra Yefimenko.
Jurnalistniñ aytqanına köre, "Hizb ut-Tahrir" teşkilâtında iştirak etüv ile bağlı çeşit davalarda bu kibi bozuvlar tekrarlana. Bu islâm siyasiy firqasıdır. 2003 senesi Rusiyede bu teşkilât terroristik teşkilât olaraq tanıldı, bundan soñ oña alâqası olğanlar taqip etile başladı. İştirakçilerni "konstitutsiyağa qarşı faaliyet"te ıntıluvlarında qabaatlaylar.
2014 senesi Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye akimiyeti öz cinaiy qanunlarını işğal etilgen yarımadağa kenişletti. Ukrayinada ve dünyanıñ çoqusı memleketlerinde, şu cümleden ABD ve AB devletlerinde, "Hizb ut-Tahrir" qanuniy şekilde faaliyet köstere.