Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım yarımadasında 2025 senesiniñ esas tendensiyaları ne edi? Qırımlılar Ukrayin akimiyetine ne talaplarnen muracaat eteler ve 2026 senesi yarımada sakinleri ve Ukrayina içün Qırımnı işğalden qurtaruv meselesinde nasıl çağıruvlar ola bile? Bu aqta alıp barıcı Alöna Badük Ukrayina prezidentiniñ Qırımdaki daimiy temsilcisi Olğa Kurışkonen laf etti.
Ukrayina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciliginiñ malümatına köre, 2025 senesi ilk qış ayına qadar işğal etilgen Qırım yarımadasında Rusiye 224 insannı etnik, diniy ve siyasiy sebeplerden qanunsız sürette azatlıqtan marum etti, olardan 133 qırımtatardır. Temsilcilikniñ esabatında qayd etilgenine köre, Rusiye reyestrlerinde malümat gizlengeni içün siyasiy mabüslerniñ kerçek sayısı 500 insan ola bile.
Bağçasaray " Hizb ut-Tahrir davası"nıñ figurantları ve Qırımlı advokat Edem Semedlâyev Cenübiy okrugnıñ arbiy mahkemesiniñ zalında. Rostov-na-Donu, Rusiye, 2019 senesi
Ukrayinağa keñ kölemli basuv başlanğan soñ Rusiye, RF silâlı quvetleriniñ itibarını tüşürgenleri içün mesüliyetni tayin etti. İşğal etilgen Qırımda bu maddege istinaden 1600-den ziyade insan mesüliyetke çekildi, er ekinci qabaatlanğan — qadın, dep qoştılar müessisede.
FSB tarafından terrorizmde qabaatlanğan Qırımlılar Nasıba Saidova, Fevziye Osmanova, Esma Nimetulayeva ve Elviza Aliyeva. Kollaj
2025 senesi ilk qış ayında Qırımda 22-nci askerlikke celp etüv kampaniyası yekünlendi. Rusiye işğali vaqtında eñ az 53 biñ insan qanunsız sürette askerlikke çağırıldı. Bu, Dörtünci Jeneva konvensiyasınıñ bozuluvıdır, dep qayd ettiler Temsilcilikte. Rusiye ordusında hızmet etmekten vazgeçüv içün 625 cinaiy dava açıldı, 570-den ziyade insan bu maddege köre qabaatlı tanıldı, ve mahküm etilgenlerniñ yüzde 30-ı qırımtatardır.
Bundan ğayrı, Qırımda Ukrayin mülkiyetiniñ devletlerştirilüv kampaniyası devam ete. 2025 senesiniñ soñunda Rusiye kontrolindeki Qırım memurları 800-den ziyade uquqiy ve hususiy şahısnıñ mülküni tutıp aldı, şu cümleden Ukrayina birinci hanımı Olena Zelenskanıñ, yırcı Jamalanıñ, Ukrayin çempionı, boksçu ve Aqmescitli Oleksandr Usikniñ mülküni tutıp aldı.
2025 senesiniñ esas tendensiyaları
"2025 senesi kerçekten de pek qıyın edi... Biz şimdi işğal etilgen Qırımda Rusiye Federatsiyası tarafından qanunsız taqip etilgen insanlarnıñ ve davalarnıñ sayısını baqıp çıqamız", — dep ayttı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde Ukrayina prezidentiniñ Qırımdaki daimiy temsilcisi Olğa Kurışko.
"Bunıñ sebebi, inkommunikado olğan davalarnıñ bir qısmı, meselâ, adam aqqında ya da tutulğanınıñ sebepleri aqqında bir şey belli olmağanda, belli bir vaqıt keçken soñ daa çoq belli ola", — dep ayttı Olğa Kurışko.
Olğa Kurışko
Onıñ aytqanına köre, böyle insanlar aqqında malümat peyda olğan soñ Temsilcilik siyasiy mabüsler cedveline kirsete. Olğa Kurışkonıñ qayd etkenine köre, Qırımda taqiplerniñ esas tendensiyaları 2014 senesinden berli saqlanıla. 2022 senesinden soñ Rusiye akimiyeti qullanılğan maddeler cedvelini kenişletti. Onıñ aytqanına köre, evelden sıñırlı qullanılğan maddeler daa çoq qullanıla.
"Bu casuslıq, devlet hainligi, Rusiye Federatsiyası tarafından istenilmegen devlet ile belli bir alâqalar", — dep qayd etti Olğa Kurışko.
O şunı da qoştı ki, davalarnıñ çoqusı ekstremizm ve terrorizm qabaatlavları çerçivesinde ya da milliy telükesizlik esaslarına qarşı yapılğan cinayetler çerçivesinde baqıla.
"Olar, Rusiye Federatsiyasınıñ fikrince, onı devlet olaraq bozacaq areketlerni qaplap ala", — dedi Olğa Kurışko.
Cemiyetniñ arbiyleştirilüvi
Rusiye Federatsiyası Qırım yarımadasında yaşayışnıñ bütün saalarını arbiyleştirmek içün büyük para masraf ete, dep ayta Olğa Kurışko. Onıñ qayd etkenine köre, tasil sistemasınıñ arbiyleştirilüvi pek körüne.
"Bu sene arbiyleştirüvden soñ, Rusiye Federatsiyası öz bücetinden mektepler içün arbiy tehnika maketleriniñ satın alınmasına eñ çoq para ayırğanını köremiz", — dedi Olğa Kurışko.
Onıñ aytqanına köre, bu kibi satın aluvlar Rusiye Mudafaa nazirligi tarafından doğrudan-doğru yapıla, gençler içün arbiy sınıflarnıñ sayısı ise arta.
"Yaşlar arbiy teşkilâtlarınıñ ağı da keñleştirildi", — dedi Olğa Kurışko.
Kurışkonıñ aytqanına köre, medeniy tedbirlerniñ ve balalar içün raatlıqnıñ arbiyleştirilüvi onı ayrette qaldırdı.
"Bir de bir tedbirler ya da belli künler qayd etilgende, balalar eglence parkında bala aydavcısı yerine tank maketinde aylanalar", — dedi o.
Ukrayinağa qarşı cenkte babası elâk olğan Qırım mektep talebelerine "Qaramanlarnıñ balaları" medaliniñ berilmesi
Onıñ aytqanına köre, bu kibi areketler siyasetniñ bir qısmı oldı.
"Er yıl daa çoq gençler iştirak ete", — dep bildirdi o.
Askerlikke celp etüv ve arbiy hızmet
2025 senesi Qırım yarımadasında 22-nci askerlik kampaniyası yekünlendi. Rusiye silâlı quvetleriniñ saflarına işğalniñ bütün yılları devamında 53 biñ qırımlı çağırıldı. Onıñ qayd etkenine köre, söz Rusiye kontrolindeki memuriyetlerniñ açıq menbalarından alınğan malümat aqqında kete.
"53 biñ insan aqqında aytsaq, bu insanlarnıñ çoqusı Rusiye ordusında acele arbiy azırlıqnı keçe, ya Qırım territoriyasında, ya da olarnı Rusiye Federatsiyasınıñ bir yerinde acele arbiy hızmetke yollaylar. Olar bir de bir arbiy areketlerde iştirak etmek kerekmeyler, başqa arbiy operatsiyalarda iştirak eteler," — dep qayd etti Olğa Kurışko.
Bunıñnen beraber, cenkke çağırılğan ve yollanılğanlarnıñ tam sayısını belgilemek imkânsızdır.
"Aslında askerlikke celp etilgen ve yollanılğan insanlarnıñ sayısını, yazıq ki, aytıp olamaymız. Bazı malümat derc etile, bazı malümat derc etilmey", — dep ayttı Olğa Kurışko.
Halqara diqqat
2025 senesi Halqara "Qırım platforması"nıñ beşinci sammiti ve "Qırım platforması"nıñ dörtünci Parlament sammiti olıp keçti. Halqara ortaqlar Ukrayinanıñ reintegrasiya planlarına devamlı meraq köstereler, dep qayd etti Kurışko.
"Bu mevzu, keñ kölemli basuv başlağanından berli müessisemiz içün aktualligini coymay, ve biz endi evelden taqdim etken bazı mevzular boyunca daa teren ekspert çalışmalarını alıp baramız", — dep bildirdi Olga Kurışko.
Bu sene Ukrayina halqara meydançıqlarda Ukrayinanıñ işğal etilgen regionlarından Rusiyege Ukrayin balalarınıñ qanunsız sürgün etilmesine diqqat ayırdı. Bundan soñ ortaqlarnıñ 2014 senesinden başlap işğal etilgen Qırım territoriyasında yapılğan cinayetlerge merağı arttı, dep tarif etti Kurışko.
"Şunıñ içün biz balalarğa diqqat ayırdıq ve 2025 senesiniñ soñunda Rusiye Federatsiyasınıñ cinayetleriniñ kontekstini ve devamlılığını köstermek içün taqdimnameni keçirdik", — dep qayd etti Kurışko.
Kurışkonıñ qayd etkenine köre, halqara ortaqlar işğal etilgen Qırımnı öz telükesizligi içün telüke faktorı olaraq tanıylar.
"Er kes, Qırım işğal altında qalsa, bar olğan ve olacaq telükeni yahşı añlay. Elbette, Qırım vekili olaraq men Qırım aqqında ayta bilem, amma bu başqa vaqtınca işğal etilgen topraqlarğa da ait olğanı añlaşıla", — dep emin Olğa Kurışko.
İnsanlar ve muqavemet
Ukrayina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilcisi işğal altında yaşağan insanlarnıñ taqdirine ayrı diqqat ayırdı. Olar, malümat ve teşviqatnıñ blok etilmesi sebebinden, sıq-sıq Ukrayin bağlamından çıqalar. Qabaat köstergenler ise, Rusiye quvetçileri tarafından taqip etile, amma Ukraina mevamına qol tutalar, dep tarif etti Olğa Kurışko.
"Zla mavka, "Ateş", "Cesür çağalalar". Ve bu olğan muqavemet, vaqtınca işğal etilgen topraqlardaki insanlarnıñ mevamını ifade ete. Ve bu halqara ortaqlarnıñ mevamına ve Ukrayina alğan yardımına bağlıdır. Ukrayinanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarğa nisbeten daa faal areketler yapmaq içün imkânları ve qabiliyetleri daa çoq olsa", — dep tüşüne Olğa Kurışko.
"Er kes er şey Qırımdan başlağanını añlay"
Rusiye işğal etilgen Qırım yarımadasında Ukrayinanıñ diger işğal etilgen topraqlarında qullanğan usullarnı işlep çıqardı. Bu mecburiy pasportlaştıruv ve qanunsız saylavlarnıñ keçirilmesidir, dep añlata vekâletli.
Ukrayinanıñ Qırımdaki böyle areketlerge qarşılıq kösterüv tecribesi Ukrayinağa ve dünyağa işğalniñ yañı adiselerine tezce cevap bermege imkân berdi, dep tüşüne Olğa Kurışko. Onıñ qayd etkenine köre, mevam bildirüv, cinayetlerniñ qayd etilüvi ve Rusiyeni mesüliyetke çekmek çağıruvları 2014 senesine baqqanda daa tez keçe.