"Bilerek ölümge oğratalar" — dep izaatladı mahküm etilgen Qırımlı faal ve vatandaş jurnalisti İrına Danılovıçnıñ qız qardaşı qadınnıñ Rusiye apishanesinde tutuluv şaraitlerini. Tahqiqat izolâtorında oña uzun müddet devamında tibbiy yardım kösterilmegeninden sebep faalniñ bir qulağı eşitmey qaldı, amma tedaviylenmey. İrına Danılovıç Rusiye akimiyeti Qırımda yapqan işleri içün cezalağan aman-aman yigirmi Ukrayin jurnalistinden biridir. Quralaynıñ 3-nde qayd etilgen Dünya matbuat serbestligi kününde Qırım.Aqiqat bu Qırımlı jurnalistlerniñ adlarını hatırlata.

12 yıl devam etken işğal devamında Rusiye Qırımdaki mustaqil jurnalistikanıñ faaliyetini qapattı, dep ayta Türkiyedeki Ukrayinanıñ fevqulâde ve vekâletli elçisi, sabıq siyasiy mabüs ve qırımtatar jurnalisti Nariman Celâl.

"İşğalci akimiyet kütleviy haber vastalarını qapatıp, ruhsetname bermegende ve ihtisaslı jurnalistlerni taqip etkende, tintüv, tevqif, mahkeme esnaslarını adiy vatandaşlar — faaller, siyasiy mabüslerniñ tuvğanları vesiqalaştırıp başlağan edi. Böyleliknen, Qırımda mustaqil matbuat vastalarınıñ yoq etilmesine ve basqısına cevap olaraq vatandaş jurnalistikası peyda oldı. Olarnıñ çoqusınıñ jurnalist tecribesi yoq edi, amma olar Qırımdaki vaziyet aqqında kerçekniñ esas menbası oldılar", — dep ayta Celâl.

Qırımdaki vatandaş jurnalistleri akimiyetke qol tutqan yerli kütleviy haber vastalarında iç bir vaqıt peyda olmaycaq mevzularnı aydınlatıp keldi.

"Qırımda içtimaiy meselelerden başlap (pensiyalar, kommunal hızmetler, hastahanelerde tibbiyet standartı) "saylavlar" dep adlandırılğan meselelerge qadar çoq mesele bar. Ekologiya ayrı bir meseledir. Meselâ, Qırımnıñ cenübiy yalısındaki şeerlerde kanalizasiya suvları sıq-sıq doğrudan-doğru deñizge aqızıla. Töpelikte turğanda, bazıda suvda balaban qara lekelerni körmek mümkün, olarnı yerli "akimiyet" adet üzre qazaiy çıqaruvlarnen bağlaylar. Daa bir kritik mesele Baqqal belidir. İşğal idaresi anda sanayı qum çıqarmağa ruhset berdi. Bu sebepten üç-beş yıl soñra bu unikal tabiat adisesi ebediy ğayıp olacağınıñ ciddiy havfı bar», — dep añlata Kremlniñ sabıq mabüsi ve "Qırım.Aqiqat"nıñ jurnalisti Vladislav Yesipenko.

Qırımdaki basqılarnı aydınlataraq, vatandaş jurnalistlerniñ özleri de sıq-sıq Rusiyeniñ siyasiy sistemasınıñ qurbanı olalar.

"Basqılar insanlarnı cemiyetten ayırıp tutmağa, qapalmağa, biri-birine işanmamağa, atta etrafta olğan şeylerden habersiz qaldırmağa yönelgen. Bu şaraitlerde vatandaş jurnalistler eñ müim vazifeni becereler — olar insanlarnı birleştireler. Olarnıñ haberleri sayesinde adamlar tintüvler, mahkemeler aqqında bileler; mahkeme binalarına, atta cöreme ya da taqip havfı altında. Rusiye akimiyeti böyle jurnalistlerni tek matbuat vastaları olaraq degil de, siyasiy telüke olaraq qabul ete", — dey Nariman Celâl.

Şimdiki vaqıtta Rusiye apishanelerinde tutulğan Qırımlı jurnalistler arasında ekseriyeti qırımtatarlardır.

"Bu siyasetniñ teren tarihiy tamırları bar — Qırımtatar halqına nisbeten işançsızlıq ve duşmanlıq, bugün olarnıñ işğalge qarşı açıq pozisiyası sebebinden şiddetlene", — dedi Celâl.

Qırımtatar resurs merkeziniñ malümatına köre, 25 Qırımlı jurnalist Rusiye akimiyeti tarafından taqipke oğratıldı. Olarnıñ arasında bir sıra faal, vatandaş jurnalisti ve bloger bar, şu cümleden "Qırım birdemligi" teşebbüsinen bağlı olğanlar. Olardan dörtü Nariman Celâl, Vladislav Yesipenko, Nariman Memedeminov ve Mıkola Semena — mabüs almaştıruvları çerçivesinde ya da qanunsız apiske alınuv müddeti bitken soñ azat etildi.

Вот имена 21 крымского журналиста, которые до сих пребывают в российском заключении:

Alâ daa Rusiyeniñ apishanelerinde bulunmağa devam etken 21 Qırımlı jurnalistniñ adı:

• Aziz Azizov
• Ernes Ametov
• Osman Arifmemetov
• Marlen Asanov
• Asan Ahtemov
• Remzi Bekirov
• Aleksey Bessarabov
• İrina Danılovıç
• Vladimir Dudka
• Timur İbragimov
• Server Mustafayev
• Rustem Osmanov
• Seyran Saliyev
• Amet Suleymanov
• Ruslan Suleymanov
• Vilen Temeryanov
• Rustem Şeyhaliyev
• Dmitriy Ştıblikov

Şu cümleden:

• İrına Levçenko (Zaporijjâ vilâyetiniñ Melitopol şeerinden jurnalist, o 2025 senesi Aqmescitke etap etildi)
• Ğenadiy Osmak (Herson vilâyetiniñ Geniçesk şeerinden jurnalist, Rusiye akimiyeti tarafından "Noman Çelebicihan adına qırımtatar batalyonı"nda iştirak etkeninde qabaatlandı)
• Serğiy Tsığipa (Herson vilâyetiniñ Yañı Kahovka şeerinden jurnalist, Qırımda "casuslıq"ta qabaatlanıp 13 yıl apske mahküm etildi)

Aziz Azizov ve Rustem Osmanov

Aziz Azizov qorantasınen Bağçasarayda yaşay edi. Qurucılıqta ve damcılıqta çalıştı. Soñra "Qırım birdemligi" cemaat teşkilâtına qoşuldı. Öz işi içün, yani jurnalist olaraq Rusiye quvetçileri tintüv keçirgen evlerniñ yanında bulunğanı içün — eki kere tutuldı ve yedi kün apiste keçirdi.

Rustem Osmanov professional jurnalist olıp, Aqmescitte ATR Qırımtatar telekanalında rejissör olıp çalıştı. İşğalden soñ Rusiye akimiyeti telekanalnı qapattı; 2015 senesinden başlap Kıyivden efirge çıqa edi. Lâkin Osmanov Qırımda qaldı.

2024 senesi Sabannıñ 5-nde FSB hadimleri Qırımda Qırımtatar evlerinde daa bir tintüv sırasını keçirdi. Bağçasaray ve Canköy rayonlarında on adam tutuldı ve soñra yaqalandı. Olarnıñ arasında vatandaş jurnalistler Aziz Azizov ve Bağçasaraylı Rustem Osmanov bar ediler. Ekisi de "Hizb-ut-Tahrir"niñ altıncı Bağçasaray gruppasınıñ mabüsi oldı. Rusiye quvetçileri şu künü tutulğan episi Qırımtatarlarnı terror teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatladılar.

Ernes Ametov

Ernes Ametov Qırımda iş adamı edi. O, videonen oğraşa ve reklama yapmaqnı begene edi. Aynı zamanda "Qırım birdemligi" tarafdarı olğan faal olıp, vatandaş jurnalist olaraq, Qırımtatarlarnıñ siyasiy taqibi ve işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozulmalarını aydınlata edi. Rusiye akimiyeti Ametovnı eki kere apske aldı. Birinci kere 2017 senesi oldı, ondan soñ onı qanunsız tarzda üç yılğa mahkeme ettiler. 2020 senesi İlk yaz ayında Cenübiy rayon arbiy mahkemesi Ametovnı aqlap, mahkeme zalında azat etti. Lâkin soñra bu üküm lâğu etildi, iş yañıdan baqıldı. 2022 senesi onı 11 yılğa mahküm ettiler.

Osman Arifmemetov

Osman Arifmemetov Qırımda Qırımtatar faalleri üzerinde keçirilgen mahkemelerniñ vaqianamesini yapqan jurnalist ve faaldir. O, 2017 senesi Orta küz ayınıñ 11-nde Timur İbragimovnıñ evinde tintüv keçirgen Rusiye havfsızlıq küçlerini fotoğa çekti.2019 senesi Arifmemetov "terrorcılıq faaliyeti"nde qabaatlanıp, apsike alındı. Qırımlı yedi yıl devamında Rusiyeniñ apsinde buluna.

Marlen (Suleyman) Asanov

Yaşlığında Marlen (Suleyman) Asanov Qırımtatar tili ve edebiyatı ocası olıp çalıştı. Soñra "Kökköz" medeniy-etnografik merkeziniñ müdiri oldı ve soñra "Salaçıq" kervansarayını tesis etti.

Rusiye Qırımnı basıp alğan soñ, Asanov siyasiy mabüslerniñ qorantalarına yardım etip başladı. O, siyasiy sebeplerden yapılğan davalar boyunca bütün mahkeme diñlevlerinde iştirak etti ve öz YouTube kanalında Rusiye havfsızlıq küçleri tarafından yapılğan tintüvlerniñ videolarını derc etti. Marlen Asanov Bağçasarayda 2017 senesi Orta küz ayınıñ 12-nde yaqalandı. FSB onı terror teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatladı.

Asan Ahtemov

Aqmescitli Asan Ahtemov 2015 senesinden başlap "Avdet" Qırımtatar gazetasında jurnalist ve muarrir yardımcısı olıp çalıştı, 2021 senesi ise Anğara boğazı köyünde gaz borusını patlatqanında qabaatlanıp, apske alındı. Aq qoruyıcılar FSB Ahtemovnı apiske alğanda fizikiy ve psihologik basqığa oğratqanını bildirdiler. Onı urıp, ormanğa alıp kettiler, öldürüvnen qorquzdılar, soñra itiraf çıqarmaq içün tayinlengen advokatnıñ ögünde elektrik aqımınen eziyetlediler. 2022 senesi Rusiyeniñ nezareti altındaki Qırım Yuqarı Mahkemesi Asan Ahtemovnı 15 yılğa mahküm etti.

Remzi Bekirov

Remzi Bekirov vatandaş jurnalist, o, Qırım sakinlerine qarşı siyasiy sebeplerden yapılğan tintüvlerni ve mahkemelerni canlı yayında keçire edi. O, aydınlatqan mevzular arasında Qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka, Hizb üt-Tahrirniñ davaları, Ukrayina pravoslav kilisesiniñ ruhaniyi Klimentniñ apske alınması aqqında davalar bar edi. Remzi Bekirov 2019 senesi apiske alındı, 2022 senesi saban ayınıñ 10-da ise Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy rayon arbiy mahkemesiniñ mahkemecisi vatandaş jurnalistni 19 yılğa mahküm etti.

Aleksey Bessarabov, Vladimir Dudka, Dmitriy Ştıblikov

Vladimir Dudka, Dmitriy Ştıblikov ve Aleksey Bessarabov Ukrayina deñiz flotunıñ sabıq askerleridir. Ştıblikov ve Bessarabov 2014 senesine qadar Aqyardaki "Nomos" Ukrayin talil merkezinde arbiy ekspertler olaraq çalıştılar, aynı vaqıtta olar Ukrayin "Qara deñiz havfsızlığı" mecmuasınıñ muarririyet kollegiyasınıñ azaları da edi. Vladimir Dudka olarnıñ yaqın dostu edi.

2016 senesi Boş aynıñ 9-da FSB hadimleri olarnıñ üçüni Qırımda diversiya yapqanlarında şübeli ilân etip, Aqyarda tuttılar. Soñra olarnı 5-14 yıl apis cezalarına mahküm ettiler.

İrına Danılovıç

İrına Danılovıç Qırımlı emşire ve vatandaş jurnalisti. O, "Qırım esnası" ve "INjir Media" leyhalarınen işbirlik yaptı, yarımadadaki taqiplerni aydınlattı. Danılovıç Qırım sağlıq saqlav hadimlerine nisbeten insan aq-uquqları bozulğanı, şu cümleden COVID-19 hastalarını tedaviylegenleri içün atqaç aqça berilmegeni aqqında da yazdı.

2022 senesi Danılovıçnı FSB hadimleri qaçırdılar. Onı patlayıcı maddeler saqlağanında qabaatlap, yedi yılğa mahküm ettiler.

Timur İbragimov, Server Mustafayev, Seyran Saliyev

Timur İbragimov, Server Mustafayev, Seyran Saliyev ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" dep adlandırılğan davanıñ mabüsleri oldılar.

İlk yaz ayınıñ 16-nda Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy rayon arbiy mahkemesi Timur İbragimovnı 17 yıl, Server Mustafayevni 14 yıl, Seyran Saliyevni ise 16 yıl apiske cezasuna mahküm etti. Episi "Qırım birdemligi" birleşmesiniñ faalleri edi.

Amet Suleymanov

Amet Suleymanov "Qırım birdemligi"nde vatandaşlıq faaliyetini Bağçasaraydaki bir tükânda satuvlar boyunca müdir vazifesinen birleştirdi. O, Rusiye quvetçileri tarafından Qırımtatar evlerindeki tintüvlerni yayın şeklinde kösterdi ve közetici olaraq mahkeme diñlevlerinde iştirak etti. Bunıñ içün Suleymanov bir qaç kere tutuldı.

2021 senesi onıñ davası tek ev apsinen sıñırlanmadı. Suleymanov 12 yılğa apiske qapatıldı. 2023 senesi onı, yürekke ameliyat kerek olğanına baqmadan, koloniyağa yolladılar. İnsan aqları faalleri onıñ davasını siyasiy sebeplerden, apsike alınuv şaraitlerini ise ömür içün havflı dep sayalar.

Ruslan Suleymanov

Ruslan Suleymanov vatandaş jurnalisti ve "Qırım birdemligi"niñ faalidir. O, 2017 senesi Orta küz ayınıñ 15-nde apiske alınğan Qırımtatarlarğa yardım etmek içün keçirilgen birkişilik narazılıqta iştirak etken soñ Rusiye quvetçileriniñ diqqatını celp etti. Soñra Suleymanovğa 10 biñ ruble cöreme berildi.

2019 senesi Sabannıñ 27-nde onı yaqalap, terrorizmde qabaatladılar. 2022 senesi Boşnıñ 24-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy rayon arbiy mahkemesi "Qırım musulmanları davası"nda beş qırımtatarğa üküm çıqardı. Olarnıñ arasında 14 yılğa mahküm etilgen Ruslan Suleymanov da bar edi.

Vilen Temeryanov

Vilen Temeryanov "Qırım birdemligi"niñ vatandaş jurnalistlerinden biri edi. Qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarnıñ yañı dalğası başlanğan soñ o, tintüvler keçirilgen yerlerni ziyaret etip, telefonına Rusiye quvetlçieriniñ areketlerini aydınlatıp, olıp keçken şeyler aqqında haberler bermege başladı. 2020 senesi Grani.ru neşriniñ matbuat-kartoçkasını aldı ve Qırımda siyasiy mabüsler içün mahkeme diñlevleri vaqtında daimiy közetici oldı.

2022 senesi Armanda FSB onıñ Canköy rayonındaki evine basqın yaptı. Tintüvden soñ Vilen terrorizmde qabaatlanıp, tutuldı ve aynı şu künü apiske alındı. Boşta Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy rayon arbiy mahkemesinde soñki beyanatını yapıp, qabaatsızlığına qarşı çıqtı.

Rustem Şeyhaliyev

Rustem Şeyhaliyev çoq yıl devamında bazar alış-verişçisi olıp çalışıp, Qırımda bala bayramlarını teşkil etmege yardım etti. 2015 senesi o da vatandaş jurnalist oldı. Şeyhaliyev mahkeme diñlevlerinde buluna, musulmanlarnıñ repressiyalarını aydınlata, qanunsız apiske alınğan Qırımlılar içün aşayt yollanmalarnı teşkil ete edi.

Şeyhaliyev 2019 senesi Sabannıñ 27-nde, Aqmescit şeerinde yaqalandı. 2022 senesi Boşnıñ 24-nde Cenübiy rayon arbiy mahkemesi Şeyhaliyevni 14 yılğa mahküm etti. Onıñ apayı Şeyhaliyevniñ apshanede sağlığı ciddiy şekilde bozulğanını bir qaç kereler haber etti.

Aq qorçalayıcılar Qırım jurnalistleriniñ azat etilmesi qıyın ileriley, dep qayd eteler. Bu, birinci nevbette, Rusiye işğal etilgen Qırımdaki adamlarnı vatandaşları dep sayğanı ve "öz" adamlarını azat etmek istemegen pozisiyasınen bağlıdır.

Halqara teşkilâtlar apsike alınğan Qırım jurnalistlerine defalarca destek bildirdiler.