"Kiyingen edi... Siziñ şeeriñizde ya da rayonıñızda ola bile... Rica etem, biznen telefon vastasınen bağlanıñız..." — böyle şekilde Rusiye işğal etken Qırımda çeşit göñülli teşkilâtlar tarafından insanlarnıñ ğayıp oluvı aqqında sıq-sıq ilânlar darqala. Bazı allarda ğayıp olğanlar apansızdan tapıla, amma artıq olar devlet hainliginde qabaatlı ola. Qırımlılarnıñ ğayıp oluvları ve soñra cinaiy mesuliyetke çekilüvi arasındaki bağ aqqında bilmek içün bu maqaleni oquñız.
"Memnün degil edi"
Keçken afta Rusiyeniñ nezareti altında olğan Aqyar şeer mahkemesi Yevgeniy Gudenkovnı 17 yıl sert apis cezasına mahküm etti. Onı devlet hainliginde ve Ukrayin istihbaratınen işbirlikte qabaatladılar.
Rusiye prokuraturasınıñ bildirgenine köre, "o, Ukrayin mahsus hızmetleriniñ vekiliniñ emirinen, ava mudafaasınıñ cenk mevzileriniñ yerleşken yeriniñ fotoresimlerini yapqan ve malümat toplağan". Bundan ğayrı, mahsus hızmetlerniñ vazifesinen, o, onıñ içün azırlanğan anbardan eki briket plastik patlatıcını çıqarğan ve olarnı başqa anbarğa qoyğan vaqıtta olarnen beraber tutulğanı idda etile.
Aqyar neşirlerinden biri onıñ sorğusınıñ operativ videosından alınğan itirafını ketire: "2014 senesinden başlap olğanlardan memnün degil edim. Men referendumda iştirak etmedim ve bunıñnen bağlı er şeyni takbih ettim. 2022 senesi, cenk areketleri başlağanda, insanlarnen tanışlarım vastasınen bağlandım. Whatsappqa Dmitriy adında bir adam telefon etti. Men onıñ mahsus hızmetlerniñ hadimi olğanını añladım".
Bu sözlerge köre, aqay 2025 senesi orta küz ayınıñ 6-ndan soñ tutulğanı belli oldı, o vaqıt onıñ itirafları ile video peyda oldı.
Faqat Gudenkov 2024 senesi orta küz ayınıñ 26-ndan soñra ğayıp oldı. Mütenasip ilân içtimaiy ağdaki biri qaç saifede ve kütleviy haber vastalarında yerleştirildi. Anda erkekniñ Saq rayonınıñ Uytnıy köyünde yaşağanı qayd etile. Bundan da ğayrı, onıñ fotoresimi. Resim prokuraturanıñ matbuat hızmeti derc etken mahkeme akvariumından alınğan fotoğa oşay.
"Qırım esnası" aq qoruyıcı teşkilâtınıñ vekilleri, Qırımlı hırsızlanğan ve devlet hainliginde qabaatlanğan, dep saya.
Rusiye quvetçileri. Qırım
Rekord tezligi
Belli olğanı kibi, bu endi birinci bçyle al degil, "Ukrayin casusınıñ" ükmü aqqında haber kampaniyasınıñ ögüne onıñ ğayıp olğanı aqqında ilân etile. 2024 senesi ilk yaz ayınıñ 25-nden berli qıdırılğan Aqyar sakini Dmitriy Mıskivnen de böyle oldı.
Mıskiv keçken sene arman ayında Aqyar şeer mahkemesiniñ salonında tapıldı. Rusiye quvetçileriniñ qabaatlavlarına köre, o, Qara deñiz flotunıñ gemileri ve Rosgvardiya vertolötlarınıñ yerleşüvi ve areketleri aqqında malümat berdi.
Aq qoruyıcılarnıñ qayd etkenine köre, onıñ davasınıñ baqılması, mahkeme terkibiniñ ilân etilmesi, şahsiyetniñ belgilenmesi, aqlarnıñ añlatılması, red ve muracaatlarnıñ aydınlatılması, munaqaşa, soñki söz, mesleat odasında bulunması ve neticede ükümniñ ilân etilmesi kibi cinaiy iş boyunca mahkeme esnasınıñ bütün basamağından keçüv rekordı ile bağlı edi. Böyle bir "giper sesli" rekord, daa baqılmazdan evel esnasnıñ belli bir evelden belgilengenini köstere.
Qırımda bu kibi bütün mahkeme esnasları qapalı rejimde keçkeninden sebep, ne Gudenkov, ne de Mıskivniñ öz izaatları bar. Ğayıp olğanlar aqqında bildirüvler ve devlet hainligi aqqında mahkeme ükmü arasında olarnen ne olğanını aydınlatacaq başqa bir delil de yoq. Amma, zorbalıqnen ğayıp olğanlarnıñ alâmetleri ola bilecek bazı adetlerni közden qaçırmaq mümkün degil.
Ekspertler bu kibi qanunlar arasında ğayıp oluv künleriniñ "cinayetniñ toqtatıluvı" künlerinen bir olğanını qayd eteler. Meselâ, Gudenkovnıñ ükmü aqqında haberde qayd etile ki, "2024 senesi orta küz ayına qadar o, Rusiye silâsınıñ bulunması aqqında malümat toplap, foto çıqarıp, duşmanğa yardım etken edi". 2024 senesi orta küz ayında o, izsiz ğayıp oldı ve "duşmanğa yardım etmedi".
Mıskivniñ da aynı ikâyesi bar: "2024 senesi oraq ayından sentâbr ayına qadar WhatsApp internet-messencerinde yazışqan Mıskiv Ukrayina silâlı quvetleriniñ mahsus bölüginiñ vekili tarafından celp etildi ve oña arbiy malümatnı toplap bermege razı oldı". Ve soñ, tam olaraq 2024 senesiniñ ilk yaz ayında, ğayıp oldı. Bir sebepten işbirligine qaytmadı.
Bundan da ğayrı, ekspertlerniñ fikrince, böyle qanunlarğa adamnıñ izsiz ğayıp oluvı ve "Ukrayina casusı" olaraq ilân etilmesi arasındaki vaqıt aralığı da ait. Yevgeniy Gudenkovnıñ davasında, ğayıp olğanından bir yıl soñra, onıñ yaqalanğanı aqqında malümat peyda oldı, bir yıl ve üç ay soñ ise — üküm aqqında. Dmitriy Mıskivniñ davasında üküm ğayıp olğanından bir yıl keçken soñ çıqarıldı. Bu aralıq, uzun müddet devamında tam izolâtsiyada tutulğan hırsızlanğan qırımlılarnıñ orta tezligine uyğundır.
Meselâ, Canköy rayonınıñ sakini Lera Cemileva hırsızlanmasından on yıl keçken soñ yaqalanğanı ilân etildi, 15 ay soñ ise mahküm etildi. İsmail Şemşedinov hırsızlanğanı belli olğanından bir buçuq yıl soñra qabaatlav ükmüni aldı. Birinci qaray siyasiy mabüsi Sahu Mangubini 2024 senesi boş ayda belli olmağan yerge alıp kettiler ve on dört aydan soñ devlet hainliginde qabaatladılar.
Aqmescitteki SİZO
Er şey daa beter ola
Bundan da ğayrı, Rusiye quvetçileriniñ yarımadada zorbalıqnen ğayıp etüvge ve hırsızlav qurbanlarını bütünley izolâtsiya etüvge meyilligi aqqında defalarca em zarar körgenler, em de aq qorçalayıcılar beyan etken edi.
Hususan, sabıq polis hadimi Lüdmila Kolesnikova haber ete: "Bundan evel men üç ay devamında apiste edim! Üç ay devamında temizlik vastaları, saç tıraşı, iç çamaşırları olmadan, pencere boyalı odada".
"İnsan aqları evleri" halqara ağınıñ temsilcisi Metyu Jones Birleşken Milletler Teşkilâtı İnsan aqları Şurasınıñ 57-nci sessiyasında ilhaq etilgen Qırımda zorbalıqnen ğayıp etüv, tevqif etüv ve siyasiy sebepli mahkeme taqipleri adet olğanını bildirdi.
"Vaziyetniñ daa beter olğanını köremiz. Adamlarnı tek tintüvden soñ alıp qaçmaylar, atta soy-sopları bile insan ne yerge ve ne içün ğayıp olğanını añlamaylar. Onı göñüllilernen qıdıralar, fotoresimlerni yapıştıralar ve ilâhre. Ve çoq vaqıt devamında yaqınları ne olğanını bilmey. Bu vaziyetni deñiştirmek içün, er bir böyle vaqiağa küçlü informatsion ve diplomatik cevap bermek kerek. Amma işğal etilgen topraqta insanlarnıñ taqdiri meselesi, yazıq ki, kün tertibinde qalmay", — dep qayd ete Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında Irade teşebbüsiniñ aq qoruyıcısı.