2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye akimiyeti haber alanını nezaret altına aldı, mustaqil Qırımtatar matbuat vastalarınıñ faaliyetini sıñırladı ve Qırımtatar tilini ögrenüv imkânlarını qısqarttı. Bu aqta Boşnıñ 9-nda derc etilgen PEN America ve Ukrayina PEN-iniñ ortaq maruzasında aytıla.
"Öz evinde yabancılar: 2014 senesinden berli Rusiyeniñ Qırımtatar medeniyetini internette ve onıñ tışında bastırması" adlı maruza qanun, mahkeme qararları, raqamlı resurslarnıñ talili, jurnalistler, ocalar ve aq qoruyıcılarnen intervyülerine esaslana.
Tedqiqat müellifleriniñ qayd etkenine köre, Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ mustaqil Qırımtatar kütleviy haber vastaları qapatıldı ya da Qırım yarımadasını terk etmege mecbur oldı. Hususan, söz ATR telekanalı, Meydan radiosı, Avdet ve Qırım gazetleri ve QHA haber agentligi aqqında.
Tedqiqatçılarnıñ malümatına köre, 2014 senesine qadar Qırımda üç biñden ziyade haber saytı çalışqan. Al-azırda Rusiyeniñ sıñırlavları ve qayd etüv talapları şaraitlerinde yalıñız 232 kütleviy haber vastası faaliyetini devam ete.
Maruza müellifleri Qırımtatar tilinde tasil almaq imkânlarınıñ eksilmesine diqqat ayıra. İşğalden evel Qırımda Qırımtatar tilinde tasil bergen 15 mektep ve 384 sınıf bar edi. Tedqiqatta berilgen malümatqa köre, 2026 senesine qadar yedi böyle mektep ve 119 sınıf qalacaq.
Qırımtatar tili, rus ve Ukrayin tillerinen beraber, resmiy olaraq Qırımnıñ devlet tillerinden biri statusını saqlay. Lâkin, tedqiqatçılarnıñ qayd etkenine köre, ameliyatta onı ögrenmek ve cemiyet ayatında qullanmaq imkânları pek sıñırlıdır.
"Til bar, dep aytmaq mümkün, amma ocalar, derslikler ve platformalar olmasa, o, işlevli degil de, dekorativ ola", — dep tarif etti maruza müelliflerine Qırım sakinlerinden biri.
Tedqiqatta İnternette sıñırlavlarğa ayrı diqqat ayırıla. PEN America malümatına köre, Rusiye akimiyeti Qırımtatar tarihı ve medeniyetine bağışlanğan saytlarnı blok ete, VPN-servislerniñ qullanuvını sıñırlay ve Roskomnadzor vastasınen raqamlı kommunikatsiyalarnı nezaret ete.
İçtimaiy ağlardaki yazılar, mahkeme oturışuvlarınıñ video levhaları ve 1944 senesi Qırımtatar sürgünligi aqqında malümat, tedqiqatçılarnıñ aytqanına köre, "ekstremizm" ve "separatizm" qabaatlavları içün sebep ola bile. Rusiye quvetçileri cinaiy işlerde Qırım ilhaqından evel yapılğan yayınlarnı da qullana.
Maruzada yarımadada demografik deñişmeler aqqında da aytıla. Müelliflerniñ malümatına köre, 2024 senesi İlk qışqa qadar Qırımğa bir millionğa yaqın Rusiye vatandaşı köçti, Qırımtatarlarnıñ sayısı ise aman-aman 50 biñ oldı.
Teşkilâtta qayd eteler ki, 2022 senesi Rusiyeniñ Ukrayinağa keñ kölemli basuvı başlanğan soñ, Qırımtatar medeniyetiniñ saqlavınen oğraşqan insanlarnıñ taqip etilüvi quvetleşti. Tedqiqatçılarnıñ fikrince, Rusiye akimiyeti mustaqil medeniy ve tasil teşebbüslerine telükesizlik telükesi olaraq baqa.