Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrayinağa keñ kölemli basuvı başlanğanından berli Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırım sakinleri oña qarşı narazılıq köstere. "Cenkke yoq" yazıları, sarı-mavı renklerde urba, Ukrayin yırları, Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putinge qarşı açıq bildirüvler ve Rusiye Federatsiyasınıñ arbiylerine hızmet etmekten vazgeçüv — bütün bular, narazılıq numayışlarınıñ esas, amma tolu cedveli degil. Ukrayina aq qorçalayıcıları deyler ki, Rusiye akimiyeti cenkke razı olmağanlarğa qarşı taqip etüv sistemasını başlattı. Qırımda beş yıldan berli cenkke qarşı seslernen nasıl küreşilgeni aqqında Qırım.Aqiqatnıñ materialında tarif etemiz.
"İnsan aqları regional merkezi" Ukrayin cemaat teşkilâtınıñ aq qoruyıcıları Qırım sakinlerini Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrayinağa keñ kölemli basuvına razı olmağanları içün taqip etüvniñ esas aletiniñ ameliyatını ögrendi.
Olar Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemeleriniñ 2022-2025 seneleri çıqarğan 1,5 biñden ziyade qararını talil etip, Rusiye akimiyeti regionda "söz serbestligi ve adaletli mahkeme aqqını bozğan" narazılıqlarnı bastırmaq içün "tam bir sistema" qurğanına keldiler.
Keriçte cenkke qarşı graffiti, arhiv fotoresimi
Aq qorçalayıcılarnıñ fikrince, "cenkke qarşı maddeniñ" maqsadı Rusiye ordusını qorçalamaq degil de, cemiyetni nezaret etmek ve Ukrayinağa qarşı Rusiye cenkini tenqit etüvniñ er angi ifadelerini yoq etmek.
"İnsanlarnı sebepsiz mahküm etüv telükesi yüksek"
Rusiye qanunları ve mahkeme tecribesiniñ hususiyetleri Rusiyege "diskreditasiya" añlamını serbest añlamağa ve insanlarnı aman-aman er angi areketleri ya da lafları içün taqip etmege imkân bere, dep qayd ete Kıyivde Oraqta taqdim etilgen "Loyallik mecburiyet altında" analitik maruzasınıñ müellifleri. Bu taqiplerge Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemeleri ve quvet apparatı celp etildi.
Aq qorçalayıcılarnıñ monitoringine köre, Qırım sakinlerini "arbiy madde" boyunca eñ faal sürette taqip eteler — Moskvanıñ kontroli altında olğan Ermeni Bazar şeer mahkemesi, Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi ve Canköy şeer mahkemesi.
"Ermeni Bazar şeer mahkemesiniñ misali pek köstericidir. Bu mahkemeci-rekordcı, o, tahminen 500 qarar çıqardı, biz ögrengen bütün qararlarnıñ üçte birini. Ve bu mahkemede Rusiye aq qoruyıcıları tarafından "uquq bozuvı" dep adlandırılğan şeyniñ teşkerüv köstergiçi 98%-nı teşkil ete. Yani, Rusiye ordusını "ayıplağanlar" aqqında muracaatlar tesadüfiy degil, Rusiye Federatsiyasınıñ devleti tarafından teşebbüs etile. Bu yalıñız adiseler degil, Rusiye devletiniñ söz serbestligi ve temel insan aqlarını bastırmaq ve cemiyetke basqı yapmaq siyaseti", — dep bildire Ukrayina İnsan aqları regional merkeziniñ baş uquqçısı Kseniya Korniyenko.
RF nezaretindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesi
Rusiye kontrolindeki Ermeni şeer mahkemesinde ve Qırımnıñ diger mahkemelerinde "arbiy davalar" boyunca mahkeme ameliyatını açıq şekilde izaatlamaylar.
Rusiye Federatsiyası kontrol etken Qırım mahkemeleri Rusiye Silâlı quvetleriniñ itibarını tüşürgeni içün eñ az 30 biñden 50 biñ rublege qadar para cezasını bere, dep qayd ete aq qorçalayıcılar. Olar dava iştirakçileriniñ maddiy vaziyetini ve qabaatını tanığanlarını köz ögüne ala bileler.
2022 senesi "arbiy davalarnıñ" mabüsleri esasen Qırımlı erkekler edi, amma soñra qadınlar bu cinayet içün eki qat sıq mahküm etilip başlandı, dep bildire "İnsan aqları regional merkezi".
Bazı vaqıtları Qırımda "arbiy madde" boyunca mahkeme qararına itiraz bildirmek mümkün. Amma böyle misaller pek az, çünki insanlar "işğal altında adalet çalışmay" dep añlaylar, dep tüşüne tedqiqat müellifleri.
Aq qorçalayıcılar Qırımda "arbiy" davalarnıñ baqılmasında "bir sıra protsessual bozuluv" qayd etti, olar semereli mahkeme baqılmasına imkân bermey.
"RF Silâlı quvetleriniñ itibardan tüşürilüvi" davalarında taqiqat organları öz vekâletlerini qullanıp, mahkemeler adalet yerine, asılında, RF avtoritar menfaatlarına hızmet eteler. Ve böyleliknen, bu madde, fikir bildirüv serbestligi halqara standartlarına zıt kelgen, fikir bildirüv serbestligi ile razı olmağanlarnı bastırmaq, olarnı sessiz qaldırmaq içün bir alet olaraq çalışa. Bazıda davalar pek tez baqıla edi - bir qaç daqqa içinde. Bu nasıl bir tarafsız baqıluv ola bile?", — dep iddia ete "İnsan aqları regional merkezi"niñ uquqçısı Vladimir Vâzovtsev.
Onıñ qayd etkenine köre, "RF ordusını itibardan tüşürüv" maddeleri boyunca mahkeme esnaslarına cemaat nezaretiniñ olmaması da şübeli ola.
"Mahkemeler sıq-sıq Rusiye ordusını itibardan tüşürüv davasınıñ mabüsi ne yapqanını gizley. Bu aqta malümat, adet üzre, qapalıdır ya da mahkemeler pek abstrakt, keniş ifadelernen sıñırlanalar. Böyle şaraitlerde insanlarnıñ bir şey içün mesüliyetke çekilüv telükesi pek yüksek ola ve cinayetniñ terkibi öyle de yoq edi", — dep ayta advokat.
"Mecburen afu isteme"
Qırımdaki cenkke qarşı baqışları içün taqip etüvniñ esas aleti Kefeli bloger Aleksandr Talipovnıñ "Krımskiy Smersh" telegram kanalıdır, o, cenkke qarşı davalarnıñ mabüsleriniñ şahsiy malümatlarını ve Rusiye mahsus hızmetleriniñ bu insanlarnıñ sert şekilde tutuluvı ve soñra afu soramaları ile operativ videolarını derc ete.
Ukrayina aq qorçalayıcıları, bu videolar Rusiye quvetçileri tarafından "arbiy dava" figurantlarına yapılğan basqı neticesinde peyda oldı, dep işanalar.
"Bu yerde mecburiyet açıq-aydın. Bu afu istemelerniñ çoqusı, Rusiyege sadıq olmağan insanlarnı taqip etmek maqsadını açıqtan bildirgen saytta derc etile. Eger böyle videolar böyle resurslarda peyda olsa, bu, insan ile "iş tutqanını" köstere. Adet üzre, bu, şahıs ve qorantasına menfiy aqibetler telükesi ile yapıla. Şunıñ içün bu afu sorğuları öz isteginen yapılmay, bu mecbur etüvdir", — dedi Qırım.Aqiqatqa Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ idare yolbaşçısı Olğa Skrıpnık.
Olğa Skrıpnık
Ukrayina tarafdarı olğanları içün afu soramağa mecbur etilgen er dörtünci Qırımlı "qoşma aşalavlarğa oğradı", dep bildirgen edi Qırımnıñ Irade aq qorçalayıcı teşebbüsi, yerli teşviqat neşriyatları ve matbuat vastalarında derc etilgen yüzlerce videolarnı ögrengen soñ.
2022 senesinden başlap, "Krımskiy Smersh" onlarnen "penşmanlıq" videosını derc etti. Aleksandr Talipovnıñ özü Rusiye quvetçileri ile işbirlik yapqanını gizlemey.
Aleksandr Talipov
QMC prokuraturası Aleksandr Talipovnı Ukrayina Ceza kodeksiniñ 111-2 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (istilâcı devletke yardım etüv) şübheli saya. O, 12 yılğa qadar apis cezasını ala bile.
"İşğal altındaki insanlar Ukrainağa qoltutmağa devam eteler"
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti kütleviy "arbiy narazılıqlarğa "baqmadan, Qırımlılar Rusiye prezidenti Vladimir Putinge ve onıñ siyasetine qoltutalar, dep işandıra.
Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım bölüginiñ yolbaşçısı Vladimir Terentyev ise bu sene Qara qışta RT telekanalına bergen intervyüsında: "Böyle cinayetler yeterli" dep tanıdı. Quvetçi, Qırım sakinleri içtimaiy ağlarda kütleviy sürette "Rusiye askerlerini aqaretlep, "SVO"ğa qarşı çıqqanlarını tasdıqlay.
Qırımda "arbiy madde"ge istinaden kütleviy taqipler, bölgede Rusiye tecavuzına qarşılıq kösterüvniñ 12 yıl soñra da devam etkenini köstere, dep tüşüne Olğa Skrıpnık.
"Qırımda "Rusiye Federatsiyası ordusını itibardan tüşürgen" insanlarnıñ taqip etilmesi, 12 yıllıq işğalge baqmadan devam etken muqavemetniñ delili ola. "Rusiye ordusınıñ itibardan tüşürilüvi" aqqında bu madde, Rusiyeniñ onı anda kimse körmek istemegenine qarşı bir reaktsiyası olaraq peyda oldı. Rusiye qarşılıq olacağını bile edi, ve çeşit aletlerni azırlay edi: doğrudan arbiy, halqımıznıñ yoq etüvi ve öldürüvi, memuriy usullarğa qadar. Yani Rusiye Federatsiyası işğal etilgen topraqlarda insanlarımıznı nasıl etip yoq etecegini, taqip etecegini ve nezaret etecegini planlaştıra", — dey o.
2022 senesinden başlap Qırımda "arbiy davalar" boyunca ne qadar insan mesüliyetke çekilgenini tam olaraq bilmeymiz. Tam bir statistika toplamaq imkânsız, çünki Rusiye akimiyeti bu kibi faktlarnı gizley.
Aq qoruyıcılarnıñ qayd etkenine köre, açıq olğan malümatqa eatıf eterek, eñ az tahminlerge köre, laf 1,5 biñ insan aqqında ola bile. Olğa Skrıpnıknıñ aytqanına köre, yıl keçken sayın bu kibi narazılıq aktsiyaları, telükelerge baqmadan, azlaşmağan.