"Rusiye basqılarınıñ şaatları": Rusiye Federatsiyasınıñ apishanesinde 13 Qırımtatar jurnalisti. Olar kimler?

Ukrayina aq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ malümatına köre, Rusiyede 20 Ukrayin jurnalisti apiste buluna. Olarnıñ 13-ü 2014 senesinden başlap Qırım yarımadasından Rusiye basqı maşnası tarafından sürgün etilgen ihtisasiy matbuat vastalarınıñ yerini alğan Qırımtatar vatandaş jurnalistleridir. Vatandaş jurnalistleri Rusiye kontrolindeki Qırım kütleviy haber vastaları aytmağan şeylerni çoq yıl devamında aydınlatalar, bazıda olar tek haber menbası olalar. Neticede özleri Rusiye apishanelerinde bulunalar. Qırım.Aqiqat Qırımtatar jurnalistikası Kününde olarnıñ adlarını hatırlata.

Qırımdaki vatandaş jurnalistleriniñ işi sayesinde cemiyet RF mahsus hızmetleri tarafından Qırımlılarnıñ kütleviy taqip etilüvi aqqında bilip oldı. Olar, Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan soñ ğayıp olmalarına imkân bermeyip, Rusiye basqılarınıñ qurbanlarınıñ adlarını açıqtan aytalar. Ve özleri de Rusiye küç sistemasınıñ qurbanlarına çevirileler.

Tintüv ve tevqiflerni vesiqalaştırıp, mahkemelerge qatnadılar

"Qırımda mustaqil matbuat vastalarınıñ eksilüvi şaraitinde, mütehassıs tasilsiz insanlar jurnalist beceriklerini ameliyatta ögrenmege mecbur olağan müit şekillendi. "Qırım birdemligi" vatandaş teşebbüsiniñ etrafında vatandaş jurnalistleri toplulığı meydanğa keldi, anda yañı kelgenler daa tecribeli iştirakçilerden ögrenip keldi: nasıl çekim keçirmek, malümatnı teşkermek, menbalarnen çalışmaq, mahkeme esnaslarını aydınlatmaq ve seyircilernen munasebet qurmaq. Bilgilerniñ berilmesi ufqiy olaraq keçti — beraberlikte tintüv ve mahkeme oturışlarına çıqışlar, neşirlerniñ muzakere etilmesi, tecribe almaşuvı ve qarşılıqlı destek vastasınen. Yavaş-yavaş öz iş standartları, etika ve atta ihtisaslaşuv şekillendi. Olar tintüvlerni, yaqalavlarnı ve tevqiflerni qayd ettiler, quvetçilerniñ areketlerini videoğa çektiler, mahkeme oturışuvlarını videoğa çektiler ve malümatnı İnternette derc ettiler. Olarnıñ videoları ve yazıları Qırımtatar cemiyetlerinde olıp keçken vaqialar aqqında yekâne malümat menbası edi", — dep tarif etti Qırım.Aqiqatqa Qırımdaki vatandaş jurnalistikasınıñ şekillenmesine alâqası olğan Qırımlıq aq qoruyıcısı.

Rusiye FSB-siniñ Qırım idaresiniñ binası yanında kütleviy şekilde Qırımlılarnıñ tutuluvı, Aqmescit, 2021 senesi

Vaqıt keçken soñ, vatandaş jurnalistleriniñ bir qısmı mustaqil matbuat vastalarında çalışıp, kerçekten professional jurnalist olmağa yardım etken tecribeni ve qabiliyetlerni qazandı. Rustem Osmanov "Qırım birdemligi"nde iştirak etmeden evel Aqmescitteki ATR Qırımtatar telekanalında montaj rejissörı olıp çalıştı (2015 senesi bu telekanal Rusiye akimiyetiniñ siyaseti sebebinden qapatıldı). Remzi Bekirov, vatandaş jurnalisti olıp, "Grani.ru" Rusiye mustaqil neşiri ile işbirlik tutqan edi, Osman Arifmetov ise "Gratı" Ukrayin neşiriniñ saifesiniñ müellifi edi. Onıñ mahkeme reportajları esasında "Meniñ sürgünligim" kitabı çıqtı.

Vatandaş jurnalistleri aq qoruyıcılıq mevzusınen çalışa: Rusiye tarafından Qırımlılarnıñ milliy ve diniy sebeplerden taqip etilüvi, Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında tarif ete, soñra bu aq qorçalayıcılarnıñ halqara meydançıqlardaki esabatlarında seslene.

Birinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir" davası boyunca mahküm etilgen Qırımtatarlarğa qoltutuv aksiyası, Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ binası yanında, Moskva, 2019 senesi

Olar, aq qorçalayıcılar tarafından siyasiy davalar olaraq tanılğan apiske alınğan Qırımlılarnıñ qorantalarına qol tutuvnı idare ete, olar içün para toplavnı teşkil ete ve diger yardım köstere. Böyleliknen, Qırımdaki vatandaş jurnalistleri, kerçekten de, mühbir, aq qorçalayıcı ve cemaat faalleri vazifelerini birleştirip, Qırımda olğanlarnıñ esas şaatları ve haber menbaları olalar.

Bir çoq Qırımlı vatandaş jurnalisti soñra özü Rusiye apishanesine oğradı. Olarnı esasen Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtında iştirak etüv) qabaatlap, ciddiy apis cezalarına mahküm ettiler. Ukrayina ve Rusiye aq qoruyıcıları olarnıñ davalarını siyasiy sebeplerden yapılğan dep saya. Qırım.Aqiqat, bugün Rusiye tarafından apiste tutulğan Qırımtatar vatandaş jurnalistleriniñ adlarını hatırlatmağa qarar aldı.

2017 senesi orta küz ayınıñ 11-nde Qırımda vatandaş jurnalisti Ernes Ametov apiske alındı.

Ernes Ametov

Tutulmazdan evel o, Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından insan aqlarınıñ bozulması ile bağlı vaqialarnı faal sürette aydınlattı. Rusiyede "terroristik" tanılğan "Hizb ut-Tahrir" musulman teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanıp apiske alındı. Ukrayina ve Rusiye aq qoruyıcıları qırımlılarnıñ bu maddege istinaden taqip etilüvini siyasiy sebepli dep saya.

Tutulmazdan evel o, Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından insan aqlarınıñ bozulması ile bağlı vaqialarnı faal sürette aydınlattı. Rusiyede "terroristik" tanılğan "Hizb ut-Tahrir" musulman teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanıp apiske alındı. Ukrayina ve Rusiye aq qoruyıcıları Qırımlılarnıñ bu maddege istinaden taqip etilüvini siyasiy sebepli dep saya.

Aynı künü, 2017 senesi orta küz ayınıñ 11-nde Qırımda vatandaş jurnalisti, fotograf Marlen (Suleyman) Asanov apiske alındı.

Marlen Asanov

Apiske alınmazdan evel o, Qırımtatar medeniyetiniñ populârlaştırıluvınen oğraştı, aq qoruyıcılar tarafından siyasiy olaraq tanılğan davalar çerçivesinde semetdeşlerine qarşı Rusiye tintüvleri ve mahkeme esnaslarını faal şekilde aydınlattı.

Rusiye quvetçileri Marlen Asanovnı "Hizb ut-Tahrir" musulman teşkilâtınıñ bölügini teşkil etkeninde qabaatladı. Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi onı 19 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti. Onı Qırımdan 1,7 biñ kilometr uzaqlığında Mordoviya koloniyasında tutalar.

2017 senesi orta küz ayınıñ 11-nden berli Qırım vatandaş jurnalisti Timur İbragimov "Hizb ut-Tahrir" ile alâqaları bar olğanında qabaatlanıp, Rusiye apishanesinde buluna.

Timur İbragimov

Apiske alınmazdan evel Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından insan aqlarınıñ bozuluvını aydınlattı. 17 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi. O, üçünci gruppa saqatı — oña köz implantı qoyuldı. Timur İbragimov Qırımdan 1,6 biñ kilometr uzaqlığında Râzan vilâyetinde apiste buluna.

Rusiye mahkemesi Qırımnıñ vatandaş jurnalisti Seyran Saliyevni "Hizb ut-Tahrir"ni faaliyetinde iştirak etkeninde qabaatlap, 16 yılğa azatlıqtan marum etti.

Seyran Saliyev

İstinaf mahkemesi ükümni bir yılğa — 15 yılğa qadar qısqarttı. Amma istinaf mahkemesi evelki ükümni deñiştirmedi. 2017 senesi orta küz ayınıñ 11-nden berli apiste buluna. Cezasını Qırımdan 1,5 biñ kilometr uzaqlıqta olğan Tula vilâyetinde çekmekte.

Apiske alınmazdan evel Seyran Saliyev Qırımdaki Rusiye tintüvlerini ve semetdeşlerine qarşı mahkeme esnaslarını faal sürette aydınlattı.

2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye quvetçileri "Hizb ut-Tahrir" ile alâqası olğanında qabaatlanıp, aq qorçalayıcı, "Qırım birdemligi" vatandaş areketiniñ teşkilâtçılarından biri Server Mustafayevni yaqaladı.

Server Mustafayev

Apiske alınmazdan evel o, vatandaş jurnalisti edi, Qırımda vaziyetni muntazam sürette nezaret ete edi ve Rusiye Federatsiyasınıñ Qırımlılarğa qarşı siyasiy sebeplerden keçirilgen mahkeme esnaslarını aydınlata edi.

Server Mustafayev Rusiye mahkemesi tarafından 14 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi. O, apishanede Quran ve şahsiy eşyalarınıñ alınuvı, kerekli tibbiy yardımnıñ berilmemesi ve tüzetüv müessiseleriniñ reberleri tarafından başqa bozuvlar aqqında aytıp, öz ükümine itiraz bildirdi. O Qırımdan 1,4 biñ kilometr uzaqlıqta bulunğan Tambov koloniyasında tutula.

2019 senesi saban ayınıñ 27-nden berli Qırım vatandaş jurnalisti Ruslan Suleymanov Rusiye apishanesinde buluna.

Ruslan Suleymanov

Apiske alınmazdan evel o, Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından insan aqlarınıñ bozuluvını aydınlatılmasınen oğraştı, semetdeşleriniñ mahkemelerine bardı. Neticede Rusiye mahkemesi tarafından "Hizb ut-Tahrir"niñ faaliyetinde iştirak etkeninde qabaatlanıp, 14 yılğa azatlıqtan marum etildi. Qırımdan 3,5 biñ kilometr uzaqlığında Murmansk koloniyasında tutula.

2019 senesi saban ayınıñ 27-nde Rusiye quvetçileri Qırım vatandaş jurnalisti Rustem Şeyhaliyevni "Hizb ut-Tahrir" ile alâqaları olğanında qabaatlap yaqaladı.

Rustem Şeyhaliyev

Ağır hastalıqlarğa baqmadan Rusiye mahkemesi tarafından 14 yılğa azatlıqtan marum etildi. Qırımdan 5,5 biñ kilometr uzaqlıqta yerleşken rus Yeniseysk koloniyasına etap etildi.

Apiske alınmazdan evel Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından insan aqlarınıñ bozuluvını aydınlattı. Hususan, semetdeşlernen bağlı mahkeme esnaslarını aydınlattı.

Qırımlılarğa qarşı açılğan Rusiyeniñ davalarını vatandaş jurnalisti Remzi Bekirov aydınlattı.

Remzi Bekirov

Onıñ reportajlarını "Grani.ru" Rusiye neşiri derc etti. Qırımlı 2019 senesi saban ayınıñ 28-nde Rusiye quvetçileri tarafından "Hizb ut-Tahrir" bölüginiñ teşkil etilmesinde qabaatlanıp tutuldı. 19 yılğa üküm etildi. O, Qırımdan beş biñ kilometr uzaqta olğan Rusiye Cumhuriyetiniñ Hakasiya koloniyasında tutula.

2019 senesi saban ayınıñ 28-nden berli vatandaş jurnalisti Osman Arifmetov "Hizb ut-Tahrir"de iştirak etkeninde qabaatlanıp, Rusiye apishanesinde buluna.

Osman Arifmetov

Qırımda yazıcı, edebiy yarışlarnıñ ğalibi olaraq belli. O, tintüvler ve mahkeme esnaslarını faal sürette aydınlattı, Qırımlılarğa auq qoruyıcılar siyasiy sebeplerden yapılğan dep adlandırğan cinaiy davalarnıñ figurantlarına SİZO-ğa yollamalar bermege yardım etti.

Osman Arifmetov Rusiye mahkemesi tarafından 14 yılğa azatlıqtan marum etildi. Qırımdan 2,6 biñ kilometr uzaqlığında Rusiyeniñ Orenburg vilâyetiniñ Novotroyitsk şeerinde tutula.

Qırımdaki insan aqlarınıñ bozuluvlarını vatandaş jurnalisti Amet Suleymanov aydınlattı.

Amet Suleymanov

2020 senesi saban ayınıñ 12-nde Rusiye quvetçileri onı "Hizb ut-Tahrir" ile alâqası olğanında qabaatlap tuttı. Rusiye mahkemesi onı, ağır yürek hastalığına baqmadan, 12 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti. Başta Amet Suleymanov ev apsinde edi, 2023 senesi çeçek ayınıñ 5-nden (mahkeme qararı işke tüşürilgen soñ) Qırımdan aman-aman eki biñ kilometr uzaqlıqta olğan Vladimir merkeziy apishanesinde buluna.

Qırımlı jurnalist Asan Ahtemov, "Avdet" qırımtatar gazetiniñ mühbiri ve muarrir yardımcısı 2021 senesi sentâbrniñ 3-nde tutuldı. Rusiye quvetçileri onı Aqmescit civarındaki gaz borusınıñ bölügini patlatqanında qabaatladı. Aqmescit rayonında gaz borusınıñ "mehanik bozulması" aqqında Rusiye telükesizlik hadimleri 2021 senesi arman ayınıñ 23-nde bildirdi, ve bu "belli olmağan şahıslarnıñ qanunsız areketleri" neticesinde oldı, dep tahmin etti. Bundan soñ bu dava boyunca Asan Ahtemov, onıñ qardaşı Aziz, em de Qırımtatar Milliy Meclisiniñ birinci reis muavini Nariman Celâl tutuldı.

Aq qoruyıcılar bu davanı siyasiy sebeplerden yapılğanı kibi tanıdı.

Asan Ahtemov, FSB hadimleri tarafından işkence ve ruhiy basqı aqqında bildirdi. Rusiye mahkemesi tarafından 15 yılğa azatlıqtan marum etildi. Rusiye Federatsiyasınıñ Arhangelsk vilâyetinde, Qırımdan 2,8 biñ kilometr uzaqlığında tutula.

Rusiye quvetçileri Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrayinağa aqrşı keñ kölemli basuvı vaqtında Qırımlılarnı "Hizb ut-Tahrir" ile alâqaları olğanında qabaatlap, taqip etmege devam etti. 2022 senesi arman ayınıñ 11-nde Qırımda vatandaş jurnalisti Vilen Temeryanov tutuldı.

Vilen Temeryanov

O, Rusiye quvetçileri tarafından insan aqlarınıñ bozuluvını aydınlattı. Hususan, "Grani.ru" Rusiye neşiri içün reportajlar yazdı.

Apiske alınğan vaqıtta onı mecburiy psihiatrik ekspertizadan keçirdiler. Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Vilen Temeryanovnı 14 yılğa azatlıqtan marum etti. O, Qırımdan 700 kilometr uzaqta bulunğan Rostov-na-Donu SİZO-sında tutula. Sağlığı bayağı fenalaştı.

2024 senesi saban ayınıñ 5-nden berli Rusiye apishanesinde Qırım vatandaş jurnalisti Rustem Osmanov buluna.

Rustem Osmanov

O, Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından insan aqlarınıñ bozuluvını aydınlattı. "Hizb ut-Tahrir"niñ faaliyetinde iştirak etkeninde qabaatlanıp apiske alındı. Rusiye mahkemesi oña tevqif şeklinde sıñırlav tedbirini belgiledi.

Aqmescit SİZO-sında tutula.

"Söz serbestligi azgariy seviyede olğan territoriya"

Ukrayina aq qorçalayıcıları ve akimiyeti yıllar devamında halqara teşkilâtlarda Ukrayin jurnalistleriniñ, şu cümleden Qırım vatandaş jurnalistleriniñ azat etilmesini talap ete. 2025 senesi orta küz ayında Avropa Şurası Parlament Assambleyası Rusiyeni tutulğan 26 Ukrayin jurnalistini acele azat etmege çağırğan rezolütsiyanı qabul etti.

PACE rezolütsiyasında ilk sefer "vatandaş jurnalistleri" ıstılası qullanıldı. Onıñ qayd etkenine köre, bu insanlar Qırımda "işğal adiselerini aydınlatmaq içün er kün telükege oğraylar".

Vesiqada qayd etile ki, Qırımda vatandaş jurnalistleri, esasen qırımtatar faalleri ve siyasiy mabüslerniñ tuvğanları ola, olarnıñ çoqusı gizli çalışmağa mecbur ve sıq-sıq taqiplerniñ qurbanı ola.

Rusiye quvetçileri Aqmescitteki Lenin meydanında Qırımtatarlarnıñ matem mitingi ögünde, arhiv fotoresimi

Rusiye akimiyeti buña açıq şekilde cevap bermedi.

"Qırım söz serbestliginiñ eñ alçaq seviyesi olğan bir topraqqa çevirildi, 2022 senesi Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrayinağa keñ kölemli basuvından soñ ise, mustaqil jurnalistikağa qarşı basqılar tek quvetleşti, dep bildireler Qırımtatar resurs merkezinde. Ukrayin jurnalistleri öz faaliyetini telükesiz alıp barıp olsun ve taqip etkenler mesüliyetke çekilsin dep, teşkilât halqara toplulıqnı Rusiyege basqını arttırmağa çağıra.