Renata Asanova genç qırımtatar ressamı. Ömrüniñ büyük qısmını o öz kimligi aqqında tüşünmegen. Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı keñ kölemli basuvı onı şahsiyetiniñ bu qısmını ögrenmege mecbur etti. Qırımtatarnıñ qızı halqınıñ tarihını ögrene ve iç körmegen Qırımnıñ resimlerini yapa.
Quran qapınıñ resimi Renatanıñ Qırımtatar kimliginiñ tetqiq etilmesi ile bağlı ilk işlerinden biridir. Bu qapnı o, Qırım aqqında daa çoq bilmek içün barğan sergilerden birinde körgen. Renat Qırımtatar nağışlarından büyük ilham ala.
"Bu yerde [qapta] yañlışmağan olsam, soy teregi tasvirlengen. Ve bu Ukrayin örnegine pek oşay, anda da soy ağaçınıñ işaretleri bar. Men bu parallelni pek begendim", — dep tarif ete Renata.
Resimde Quran qapı tasvirlengen
Amma bir qaç yıl evelsi Renata Qırımtatar tamırları aqqında pek az bile edi ve iç bir şeyni deñiştirmege niyeti bile yoq edi.
"Eger sen Qırımtatar olsañ, saña ters baqacaqlar"
Renata Özbekistannıñ Gulistan şeerinde doğdı. Bu yerge qartanası Qırımdan sürgün etilgen edi. Babası da anda doğdı. "Anam yarı rus ve Ukrayin, babam ise Qırımtatar. Meni anamnıñ tarafından bitap östürip terbiyeledi. Ne yazıq ki, o, Qırımtatarlarnı sevmey edi, babamnı da. Bu aile draması kibi bir şey. Özüñniñ bu qısmını qabul etmey ösesiñ", — dep hatırlay qız. Renata bitasını qabaatlamay, o, o vaqıtları er kes Stalinni sevgen ve oña inanğan bir devirde yaşay edi, dep ayta. Renata eki yaşında olğanda, qorantası esas Ukrayinağa köçken. Ne içün Qırımğa degil, o bilmey.
Renata Asanova
Renatanıñ aytqanına köre, babasınıñ taqdiri qıyın edi ve o, Qırımtatar olğanını qabul etmedi. "Olar sürgünler, hainler edi. Qırımtatar olğanıñnı aytsañ, saña ters baqacaqlar. Qırımtatarlar da buña aman-aman inana ediler. Olarnıñ soyadlarını deñiştirdiler, er şeyni deñiştirdiler", — dey Renata. Qız, kimligini añlamay öskenine peşman. "Amma sen ömür boyu bir şeyniñ ters olğanını añlaysıñ. İçiñde bir şey olğanını is etesiñ, amma o, o qadar teren kömülü ki, ne olğanını bile añlap olamaysıñ. Bu travma, menimce, nesilden nesilge keçe. Ve bu topraqqa ayaq basmağan olsam da, bu, nesiller maña qalğan hatıra", — dep añlata Renata.
Altı yıl evel o, bu boşluqnı pek yahşı duydı. O vaqıt o, resim yapmaqnı çoqtan terk etken edi, pek yorğun bir işte çalışa edi, bundan da ğayrı, dünyada COVID-19 edi.
"Kimlik bu seniñ temeliñ"
2020 senesi Renata karantinni anasınen beraber keçirdi. O, raatlanop oldı ve "küçü keri qaytmağa başladı". Qız, mektep yıllarından berli olğan eski molbert-trenognı çıqarıp, kene resim yapmağa başladı. Eki yıl soñ Renata ne yaratmaq istegenini añladı.
Şimdi o resim, grafika ve keramika ile çalışa, medeniy ve soy hatıralarını tedqiq ete. "Faaliyetim ayatımnen sıq bağlı. Belki de, başlanğıç keñ kölemli cenk oldı, amma men yavaş-yavaş oña doğru kete edim. Çünki kimlik seniñ teöeliñ", — dep ayta Renatan. O emin ki, 2022 senesi kiçik aydan soñ pek çoq Ukraiynalı bunı tüşünmege başladı.
Renatanıñ resimi
Renata Qırımğa öyle de barıp olamadı. O, Kıyivde yaşağan Qırımtatarlarnı qıdırıp, körüşüvlerge barıp, Qırımtatar sanatı ve aşçılığını ögrenmege başladı. Babası buña qol tutmadı.
"O, men bunıñnen oğraşqanıma şaşıp qala. O, bunı öz içinde kömmege tırıştı. Meselâ, onıñ adı Üsein. Amma er kes içün o Semön ayta. Ne içün o Semön? Çünki Üsein adı qabul etilmey edi. Bu qıyın", — dey Renata.
Renata öz icadında Qırımtatar ananelerinden ilham ala ve olarnı yañıdan tüşüne. "Onı yapmağa tırışam, amma özümcesine, ritmlerni deñiştirem, körünişni deñiştirem, öz çeçek terkibimni yaratam, timsalni dünyağa olğan şahsiy baqışımnen birleştirem", — dep tarif ete ressam.
Renata Qırımda iç olmadı amma o, er vaqıt onıñ icadında bar
Öz qırımtatar kimligini sanat yardımınen tedqiq ete
Onıñ icadında qadın kimligi mevzusı ayrı yer ala. "Bütün stereotiplerni yoq etüv. Umumen qadınlar, Qırımtatarlar — olar farqlı ve farqlı şeyler yarata bile", — dey Renata. Onıñ keramik "çeçek mahlüqları" bu ğayeniñ timsalidir. "Olar deñiz tübünde, bir yerde teren-teren kömülgen hatıra kibi, terenlerde ediler. Soñra ise furtuna olarnı yalığa alıp çıqardı. Ve olar em zayıf, em de yırtıcı olalar, qadın kimligi kibi, qadın kibi. Em de küçü olğan ve atta qaranlıqta bar olğan canlılar. Yani olarnı yoq etmek mümkün degil, aynı menim içimdeki olğan şey kibi", — dep añlata Renata. "Çeçek mahlüqları"" qara balçıqtan yaratılğan. O, Renatağa iç körmegen topraqnı hatırlata.
Bu "çeçek mahlüqları"nı Renata "Daimiy sürgünlik evi" leyhası çerçivesinde yarattı, mında o diger qırımtatar ressamlarınen tanış oldı. "Kurator maña aytqanını iç unutmam: "Renata, sen anda [Qırımda] olmadıñ, amma o Qırımlı, seniñ keramikañ qırımtatar. Anda olmadıñ, amma bunı yarattıñ". Ve bu pek acayip. Men tek öz işimnen oğraşam, amma onda qırımtatarlıq bar" — dey Renata.
"Qırımtatarlar yaşavçan halq"
2025 senesiniñ yazında Renatanıñ ustahanesi RF ordusınıñ Kıyivge ücüminden zarar kördi. Bu yerde ondan ğayrı daa 70-ten ziyade ressam kiralay edi. O vaqıt o, Portugaliyada Ukrayin medeniyetiniñ festivalinde edi.
"Pencereler bütünley sındı, işlerim kesildi. Biz ne yapamız? İçimizde daa çoq küç olğanını is etemiz. Biri-birimizge daa çoq yardım etemiz, ğayrıdan quramız. Para topladıq, er şeyni ğayrıdan tikledik. Menim yañı pencerem qoyuldı, bundan pek memnünim. Men mında tamir işlerini yaptım. Seni yoq etmege tırışalar, sen ise onı daa da küçlü yapasıñ. Belki de, sanatnen de öyle", — dep tüşüne ressam.
Ücüm aqibetlerinden soñ ustaheneniñ alı
"Ebet, men Qırımtatar sanatınıñ inkişaf etmesini isteyim, amma şimdiki vaziyette Qırımtatarlarnıñ yaşayış öyle vaziyette ki, sanat meselesi turmaq, halqnıñ yaşayışı meselesi tura. Teessüf ki, şimdi bizni bütünley yoq etmek içün er şey yapıla. Amma bizni yoq etip olacaqlarını tüşünmeyim. Çünki Qırımtatarlar yaşavçan bir halq. Ebet, inkişaf etmemizni isteyim. Ve bu olacaq. Men buña inanam", — dey Renata.
Ekinci levhada keçmiş ve kelecek arasında bir portal, yañı bir şeyge keçüv kibi
Üçünci levhada grifon bar. O, qorçalayıcı
Renata Qırımnı körmek istey.
"O yerge barğanda, men ne olacağını bilmeyim. Men tek tasavur ete bilem. Amma men, duyğu ceetten bu pek küçlü bir şey olacağını bilem", — dep ayta Asanova.