12 yıl evel Rusiye tarafından işğal etilgen Ukrayina yarımadası Qırım, Ukrayinağa qarşı Rusiyeniñ keñ kölemli basuvınıñ başlanğıç noqtası olaraq sayıla.
Diplomatlar ve aq qorçalayıcılar qayd eteler ki, bu yıllar devamında Qırım insan aqlarınıñ bozuluv "teatrine" çevirildi. Rusiye, er angi qarşılıqnı yoq etmege tırışıp, onı repressiyalar içün sınav meydanına çevirdi. Yarımada sakinlerini apiske alalar, işkence eteler, cinaiy taqipke oğratalar, cenkke zornen celp eteler. Cemaat erbapları fiktince, vaziyet daa beter ola.
Bunı Ukrayin ve Avropa ekspertleri ve siyasetçileri Avropa siyaseti merkezinde (Brüksel, Belçika) 2026 senesi saban ayınıñ 17-nde Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvına bağışlanğan munaqaşa vaqtında ayttılar.
Avropa siyaseti merkezinde Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında munaqaşa. Brüksel, Belçika, 2026 senesi saban ayınıñ 17-si
Qırım, Rusiyeniñ Ukrayinağa ücüm etmesi içün platsdarm ve cenkniñ bitmesi aqqında muzakerelerniñ mevzusı oldı. Moskva onı de-yure Rusiye toprağı olaraq tanımaqnı talap ete, Avropa Birligi ise buña riayet etmemek ne içün müim olğanını añlata.
Cenkke ya da apishanege
İşğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı devam etmekten ğayrı, daa da sert ola, dep ayta "KrımSOS" koordinatorlarından biri Sabina İlyasova.
"2014 senesinden başlap Qırım qorqu territoriyasına çevirilip kelmekte. Akimiyet, olarnıñ siyasetine qarşı çıqqan ya da Ukrayin ya da halqara toplulıqqa cinayetler ve bozuvlar aqqında malümat bergen er bir ses taqip etilecek", — dep ayta o.
Sabina İlyasova
Saban ayınıñ 17-nde Avropa siyaseti merkezinde (Brüksel) keçirilgen munaqaşa vaqtında İlyasova yañı telükeli tendentsiyalar aqqında tarif etti. Olardan biri qadınlarnıñ taqip etilüvi. 2022 senesiniñ kiçik ayğa qadar yarımadada 13 mabüs tutulğan olsa, soñki eki yıl içinde olarnıñ sayısı ellige arttı.
Qırımlı Leniye Umerova 2022 senesi Gürcistan sıñırını keçkende yaqalandı. O, ağır hasta olğan babasını körmek içün evine, Qırımğa kete edi. Altı ay soñra Rusiye quvetçileri onı casuslıqta qabaatladı. Ve eki yıl soñra, 2024 senesi, Umerovnı deñişim çerçivesinde azat ettiler.
"Men pek bahtlı insanım, çünki bir çoq halqara teşkilâtlar, ükümetke bağlı olmağan teşkilâtlar ve ükümetler menim vaziyetim aqqında ayta ediler, ve bu meni deñişim çerçivesinde qaytarmağa yardım etti... Amma bütün siyasiy mabüslerni deñiştirmek imkânsız. Vatandaşlarnı cenk esirlerine deñiştirmek pek qıyın ve sıq-sıq adaletsizdir", — dep ayttı Umerova.
Leniye Umerova
Şimdi o özü Rusiye apishanelerinde qalğan başqa Ukrayinler aqqında çıqıp laf ete. Umerova olarnıñ sayısı 16 biñge yaqın olğanını ayta. Çoqusınıñ taqdiri belli degil, olarnı atta tapmaq mümkün degil.
"Olar daima qorqu içinde yaşaylar. Olarnı er kün çekiştireler, cinsiy zorbalıqqa ve başqa zalım zorbalıqqa oğratalar", — dep qayd ete Rusiye apishanelerinde olğan vaqialarnı özü körip keçirgen 28 yaşındaki Qırımlı.
Umerova Ukrayin mabüslerini evlerine qaytarmaq içün Rusiyege basımnı arttırmağa çağıra. Bundan ğayrı Qızıl Haçnı Ukrayinlerniñ tutulğan şaraitlerini teşkermege çağıra. Ekseri allarda olar pek yaramay.
Ukrayinlerge tibbiy yardım berilmey, bu ise insan aqları faallerini raatsızlağan daa bir tendensiyadır.
"Bu yañı mesele degil, amma o ep beterleşe.Bizde şimdiki vaqıtta apishanede bulunğan eñ azdan 22 adamnıñ ciddiy sağlıq problemaları olğan cedvel bar", — dey "KrımaSOS"tan Sabina İlyasova.
Olar işğal akimiyetiniñ yarımadadaki Qırımtatar musulmanlarını terrorist olaraq köstermege tırışqanlarını ayrıca qayd eteler. Bundan ğayrı, olarnı sıq-sıq Rusiyedeke apsihanede tutalar, bu ise "deportatsiyanıñ yañı dalğası" olaraq sayıla.
"Men ne qadar halqara madde ve qarar bozulğanını bile qayd etip olamayım. Amma birinci nevbette bu öz taqdirini tayin etme ve zorlap pasportlaştırma aqqı", — qayd ete İlyasova.
Ukrayina diplomatları Qırımda daa bir tendensiya aqqında haber eteler. Ukrayinanıñ AB-deki daimiy vekiliniñ muavini Oksana Dâkun Qırımlılarnıñ Rusiye ordusına, yani Ukrayinağa qarşı cenkke zornen çağırılğanını köstere.
"Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında zornen seferber etilgen 46 biñ Ukrayin vatandaşından ekseriyeti, 35 biñden ziyadesi, Qırımdandır", — qayd ete Dâkun.
Oksana Dâkun
Yarımadanı işğalden çıqarmaq Qırımda çoq sayılı ve ciddiy insan aqları bozuvlarına soñ qoyuvnıñ yekâne yoludır.
"Rusiye yarımadanı işğal etmege devam etse, biz, afsus ki, Rusiye işğali altında olğan er bir yerde, şu cümleden menim öz memleketimde olğanı kibi, kütleviy cinayetlerni körmege devam etecekmiz", — dey IPHR şirketiniñ Şarqiy Avropa ve Cenübiy Kavkaz programmasınıñ müdiri Simon Papuaşvili.
Simon Papuaşvili
İşğalden azat etüv: silâ ya da diplomatiya?
Ukrayinanıñ AB missiyasınıñ vekili qayd ete ki, yarımadanı işğalden qurtaruv strategiyası eki yanaşuvnıñ birleşmesini közde tuta: diplomatik ve arbiy.
Oksana Dâkun, Qırım ve yarımada civarındaki Rusiye flotuna endirilgen darbelerni misal olaraq ketire, olarnıñ neticesinde Ukrayina öz mallarınıñ ihracatı içün imkânlar penceresini "aşıp keçti". Kıyiv tecavuzcı memleketniñ arbiy infrastrukturasını da bozacaq ola.
"Bizim fikirimizce, böyle bir taktika, Qırımda Rusiye arbiy bulunuvına qarşı basqını quvetleştirmek, Ukrayina cenübiniñ azat etilmesinde ilerlemege de yardım etecek", — dey Dâkun.
Avropa Birliginiñ Qırımğa nisbeten strategiyasınıñ esas elementi onıñ işğalini tanımama siyaseti, dep ayta Avropa tışqı alâqalar hızmetiniñ temsilcisi Matteo Arisçi.
"Rusiye işğal etilgen topraqlarnıñ, şu cümleden Qırımnıñ halqara seviyede tanılmasını talap ete. Şunıñ içün AB tarafından tanılmamazlıq siyaseti pek müimdir. Rusiye nezaretini iç bir şekilde tanımaymız. Bu prinsip kelecekte bu topraqlarnı Ukrayinağa diplomatik yolnen qaytarmağa imkân berecek", — dep añlata Avropa diplomatı.
Matteo Arisçi
Avropa Birligi ne Rusiyeniñ yarımada üzerindeki kontrolini, ne de Qırımdaki Ukrayin vatandaşlarına berilgen pasportlarnı tanıy. Blok Qırım ile ticaret yapmay, öz turistik gemilerine onıñ limanlarında demirlemege izin bermey ve insan aqlarınıñ bozuluvına alâqası olğanlarğa sansiyalar qoya.
"Biz bilemiz ki, santsiyalar Rusiye cinayetlerini tolusınen toqtatıp olamay. Buña baqmadan, olar müim bir alet olıp qalalar... Biz epimiz Qırımnı kene de Ukrayinanıñ bir qısmı olaraq körmek isteymiz", — dep qayd etti Arisçi, ve diplomatik yol, "teessüf ki, uzun bir ceryan olacaq", dep tenbiledi.
Avropa Birligi tarafından endi yapılğan tedbirlerni Fin ordusınıñ general-mayorı, şimdi ise Avropa parlamentiniñ deputatı Pekka Toveri "yahşı bir başlanğıç" dep saya. Amma, qayd ete ki, daa çoq ceza ve tahqiqat kerek.
"Eñ esası, bu cinayetçilerge, olarnıñ cinayetleri açılacaq, tahqiq etilecek ve cezalanacaqlarını añlatmaq. Ebet, bu yıllar, belki de on yıllar ala bile. Amma bizde uzun hatıra bar", — dep qayd ete Toveri. Adalet bayramınıñ bir misali olaraq, Bosna serbleriniñ sabıq ordu komandanı Ratko Mladiçniñ mahkeme esnasını adlandıra. O, Srebrenitsadaki bosnalı musulmanlarnıñ genosidi, arbiy cinayetler ve insanlıqqa qarşı cinayetler içün ömürlik apis cezasına mahküm etildi. Mladiç ömürini apishanede keçirecek.
Pekka Toveri
"Bu iş yavaş, ağır ve qıyın, çünki Rusiye ve oña oşağan diger memleketler daima qaidelerni bozmaq ve cinayet işlemek içün yañı yollar tapalar... Amma eñ esası iç bir vaqıt vazgeçmemek", — dep tüşüne Finlândiya ordusınıñ general-mayorı.
Pekka Toveri, Rusiyede Vladimir Putin akimiyette bulunğan vaqıtta, Qırımnıñ Ukrayinağa diplomatik yolnen qaytarılması istiqbaline şübhe bildirdi.
"Yaqın zamanda Ğarpnen küreşniñ paalı olğanını añlağan yañı ükümet peyda olsa, hususan Ğarp iqtisadiy ceetten daa küçlü olğanını köz ögüne alsaq, o vaqıt muzakereler içün imkân peyda olur", — dep qayd etti o.
Ukrayinanıñ yarımadanı arbiy yolnen qaytarmaq imkânlarına kelgende ise, Toveri olarnı ğarbiy yardımğa bağlı olğanını tüşüne. Ve siyasiy irade de bunı kerekli miqdarda yapmaq içün.
Bundan evel Qırımtatar resurs merkezi Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında 2025 senesiniñ esabatını derc etti, oña köre, ilhaq etilgen yarımadada bir yıl içinde 244 apis qayd etildi, olardan 90 Qırımtatarlarğa nisbeten. Bundan ğayrı, 40 tintüv, 159 yaqalanuv, 158 sorğu, sorav ve "subet" qayd etildi.