Ukrayinada Qırımnıñ Ukrain cemiyetiniñ aqlarını qorçalav Kününi tesis etmek isteyler. Onıñ teşebbüsçisi Ukrayina halq deputatları gruppası oldı. Olar parlamentte qarar leyhasını qayd ettiler. Bu vesiqa etrafında deral munaqaşalar peyda oldı. Ukrayina milletiniñ vekillerini "cemiyet" dep adlandırmaq doğru olurmı ve böyle bir tarihnıñ devlet taqviminde peyda oluvı bugün Qırımda Ukrayina vatandaşlarınıñ aqlarını qorçalamağa nasıl yardım eter? Bu aqta Qırım.Aqiqatqa qarar leyhasınıñ müelliflerinden biri, ilhaq etilgen Qırımda Ukrayina vatandaşlarınıñ aqlarını qorçalav saasında çoq vaqıt çalışqan aq qorçalayıcı, Ukrayina halq deputatı Tamıla Taşeva aytıp berdi.
Armannıñ 28-ni Qırımnıñ Ukrayin cemiyetiniñ aqlarını qoruv künü olaraq belgilemek qararınıñ leyhası halq deputatları tarafından baqılmaq içün azırlanıla.
Bu kün 1918 senesi Qırım yarımadasınıñ Ukrain teşkilâtlarınıñ birinci qurultayına bağışlana. Bu künü olar Aqmescitte birinci qurultayğa toplaştılar, mında Qırım Ukrayinleri Regional Radası teşkil etildi - Ukrainlerniñ medeniy, tasil ve siyasiy menfaatlarını qorçalamaq içün öz-özüni teşkil etken organ.
Vesiqa Ukrayina Yuqarı Şurasında Oraqnıñ soñunda qayd etildi ve bu vaqıt içinde em qoltutuv, em de tenqit fikirleri toplandı. Olar aqqında tafsilâtlıca Qırım.Aqiqat mında yazğan edi.
Vesiqa ile bağlı esas tenqidiy suallerni onıñ müelliflerinde biri, halq deputatı Tamila Taşevağa yolladıq. O, Qırım.Aqiqatqa yazma şekilde cevap berdi.
"Kimlikni deñiştirmeycekmiz ve imtiyazlı vatandaşlarnı yaratmaycaqmız"
– Qırımnıñ Ukrayin cemiyetiniñ aqlarını qoruv kününiñ tesis etilmesi boyunca munaqaşalarnıñ merkezinde "cemiyet" ifadesi oldı. Onıñ tenqitçileri bu ıstılanı kelişmez dep saya, çünki, olarnıñ fikrince, o, Qırımda Ukrayinler devlet teşkil etken millet degil de, yalıñız yerli milliy gruppalardan biri olğanı kibi teessurat yarata. Buña nasıl cevap bere bilesiñiz?
– Ayrı bir hatıra künü Qırımnıñ statusını deñiştirmey ve yañı azlıq yaratmay. O, yarımada Ukrayinleriniñ hususiy zayıflığını tanıy ve işğalden azat etüv ve reintegrasiya içün temellerni belgiley.
Ukrayinler devletni qurğan halqtır
Ukrayinler devletni qurğan halqtır. Bu beyanname degil, Ukrayin devletiniñ öz barlığınıñ esasında turğan konstitusion ve tarihiy temel: til, medeniyet, öz toprağında öz taqdirini tayin etmek aqqı mında baş milletke aittir. Aynı vaqıtta Ukrayin milleti bugün, birinci nevbette, siyasiy ve vatandaşlıq cemiyetidir: bu devletnen umumiy mensüplikni paylaşqan, etnik asıllılığına baqmadan, bütün Ukraina vatandaşlarıdır. Bu vatandaşlıq milletine etnik Ukrayinler de kire — olar içün Ukrain tili, medeniyeti ve tarihiy hatıra öz menliginiñ temelini teşkil ete, onıñ demografik ve medeniy özegini teşkil etel.
Qırım sakinleri Aqyarda Taras Şevçenkonıñ doğğanınıñ 200 yıllığına bağışlanğan aksiyanı keçire, 2017 senesi Sabannıñ 9-ı
"Cemiyet" sözüni qullanuv aqqında tenbiyelev diqqatqa lâyıqtır, lâkin o, vatandaş kimligi ve öz-özüni teşkil etüv şekli kibi eki farqlı añlamnıñ qarıştırılmasına esaslana. Qarar metninde "cemiyet" sözü territoriya statusını ya da milliy aqlarnıñ eksiltilmesini degil de, muayyen bir institutnı ifadeley: on yıllar devamında Qırım Ukrayinleriniñ öz-özüni teşkil etüv qurulışını ifadeley, o, Ukrayina Anayasası ve qanunları çerçivesinde, regional ya da zenaat alâmetleri boyunca diger cemaat birleşmeler kibi.
Ukrayina qanunları açıqtan-açıq farq ete: vatandaş kimligini devlet öz organları vastasınen şekillendire, milliy kimlikni ise vatandaş cemiyetiniñ öz-özüni teşkil etüv institutları şekillendire. Böyle bir toplulıqnıñ tanılması, Ukrayinlerniñ bütün memleket miqyasında devlet teşkil etken millet statusını lâğu etmey ve eksiltmey, o, endi olğan bir şeyge öz adını bere: on yıllar devamında belli bir topraqta assimilâsiyağa qarşılıq köstergen teşkil etilgen toplulıq.
"Cemiyet" ifadesi etrafındaki munaqaşa faydalı, o, söz Ukrayinlerniñ devlet teşkil etken halqnıñ bir qısmı olaraq statusınıñ eksiltilmesi aqqında degil de, öz-özüni teşkil etüvniñ endi bar olğan strukturasınıñ tanılması aqqında ketkenini aydınlatmağa mecbur ete. O, bugün Ukrayin kimligi aqqında daa keñ ve müim subetniñ bir qısmıdır: siyasiy milletke ait olmaq içün vatandaşlıq yeterlimi, etnik ve medeniy-til qısmı müimmi ve bir de bir vatandaş özüni ekinci derecede is etmesin dep, bu eki ölçevni nasıl birleştirmek mümkün.
Aqmescitte Taras Şevçenkonıñ doğğan kününe bağışlanğan aksiyanıñ iştirakçisi, 2015 senesi
– Siziñ teşebbüsiñizniñ tenqitçileri, Ukrayinada etnik medeniyet degil de, grajdanlıq kimligi bar, ve Qırım çerçivesinde "Ukrayin cemiyetini" Ukrayina qısmı olaraq qorçalamaq pek doğru olmağanını iddia eteler.
Vesiqa vatandaşlıq kimliginiñ etnik yerini almay ve vatandaşlarnıñ imtiyazlı kategoriyasını yaratmay
– Umumen devlet siyasetiniñ aşırı etnikleştirilüvine qarşı adaletli bir tenbiyeleme, amma qanun leyhasınıñ özüne zıt kelmey, eger onı doğru añlasañız. Vesiqa vatandaşlıq kimliginiñ etnik yerini almay ve vatandaşlarnıñ imtiyazlı kategoriyasını yaratmay. O, 1918 senesiniñ adise-vaqiaları aqqında tarihiy hatıra ve 2014 senesi Rusiye tarafından ilhaq etilmezden evel Qırımlı Ukrayinlerge sistematik olaraq yetmegen medeniy-til infrastrukturasınıñ qoltutuvı meselesinen bağlı: hatırlamaq kerek ki, 2010 seneleriniñ başında yarımadada tek altı Ukrayin mektebi çalışqan edi.
Qırımdaki Ukrayin kimliginiñ desteklenüvi umummilliy kimlikke zıt kelmey, aksine onıñ bir qısmı ola ve Ukrayin medeniyetiniñ diger regional ifadelerine qol tutuv bütün milletniñ birligini eksiltmey.
"İşğaldeki Qırımlılarnı "kör alandan" qaytaramız"
– Qırımlı Ukrayin aq qoruyıcısı Aleksandra Dvoretskaya, teşebbüsiñiz "cemiyetni böle" dep bildire. O şunı qayd etti: "Aqiqiy Ukrayinler Qırımda ayrı bir toplulıq ola, diger işğal etilgen topraqlardaki Ukrayinler ise ayrı bir qorçalav kününe muhtac degil, ya da anda Ukrayin kimligi telüke altında degil".
– İşğal etilgen diger topraqlar içün ayrı hatıra künleriniñ olmaması Qırım içün bir tarihqa qarşı bir delil degil, bu, artıq azır olğan qarardan vazgeçmek içün degil de, vaqtınca işğal etilgen topraqlarğa nisbeten Ukrayin narrativini şekillendirmek içün bir sebep.
Aqmescit merkezinde Rusiye teşviqatı ile instalâsiya, arhiv fotoresimi
Ve bu, Qırımnıñ kerçekten başqa vaqtınca işğal etilgen topraqlardan farqlı olmasınıñ esas sebebidir. Rusiye işğal etilgen bütün topraqlarda Ukrayin kimligini taqip ete: vatandaşlıq, tasil, tarihiy ikâyelerni zorlay, Ukrayin matbuat vastalarına kirişni sıñırlay ve Ukrayina tarafdarı olğanlarnı cezalay.
BMT bu siyasetni Ukrayin medeniyeti ve kimliginiñ sistematik basqısı olaraq tanıta. Amma başlanğıç şaraitlerde müim bir farq bar. Donetsk, Luğansk, Zaporijjâ ve Herson vilâyetlerinde, 2001 senesiniñ ealisiniñ cedvelge aluvına köre, etnik Ukrayinler ealiniñ ekseriyetini teşkil ete, atta çoqusı rus tilini qullansa bile.
İşğalden evel olar Qırımda topraqlar boyunca tarqalğan ve öz tasil, medeniyet ve media institutları ile zayıf teminlengen yerli azlıq edi. Bu Ukrayinanıñ tek bir regionı, anda etnik Ukrayinler tek basqın etilgen gruppa degil, 2014 senesine qadar demografik ve halqara uquq ceetinden milliy azlıq edi.
2001 senesiniñ cedvelge aluvına köre, Ukrayinler Qırım yarımadası ealisiniñ tek dörtte bir qısmını teşkil ete edi, Qırımtatarlar ise tamır halq statusına saiptir, rusiyeliler ise demografik ekseriyetni teşkil eteler. Bu unikal konfigurasiya o qadar körünip tura ki, 1994 senesinden başlap Rusiye işğalinden 20 yıl evel tam Qırımda OSCE milliy azlıqlar meseleleri Yuqarı komissarı çalışa edi: bu, etnik gruppa belli bir topraqta azlıq vaziyetinde olsa bile, devlet miqyasında unvanlı millet olsa bile, zıddiyetlerniñ ögüni almaq içün vekâletlengen bir müessise. Bu adisege halqara ameliyatta azlıq içinde azlıq deyler, çünki devlet teşkil etken halq öz toprağınıñ belli bir qısmında milliy azlıqlarğa qullanılğan qoruv aletlerini (til tasil, medeniy institutlar, temsilcilik) talap ete.
Rusiye işğalinden soñ bu demografik zayıflıq sistematik diskriminasiyağa çevirildi: Ukrayin tilinde tasil yoq oldı, serbest matbuat yoq oldı, timsalleri taqip etile, cemaat tedbirleri yasaqlana. Bu faraziy bir şey degil, tarihı, tirenüv institutları ve cenk qurbanlarınıñ tam cedveli ile belgilegen bir vaziyet.
2024 senesi Qara qışta BMT Halqara mahkemesi, Rusiyeniñ Qırımğa tasil sistemasını kirsetmesi Ukrayin tilinde tasil saasında ırq ayırımını yoq etüv aqqında konvensiyanı bozdı, dep tanıdı.
BMT Halqara mahkemesiniñ Ukrayina Rusiyege qarşı açqan davası boyunca açıq diñlevleri, 2023 senesi
İnsan aqları Avropa mahkemesi de bozuvlarnıñ sistematik hususiyetini belgiledi, hususan, Ukrayin mediasınıñ ve mekteplerde Ukrayin tiliniñ bastırılması. Şunıñ içün, söz abstrakt medeniy meseleler aqqında degil, halqara institutlar tarafından belgilengen mecburiy assimilâsiya siyaseti aqqında kete.
– Qarar leyhası, bildirilgeni kibi, Qırımda Ukrayin kimliginiñ saqlanmasına ve Rusiye tarafından zorbalıqnen assimilâsiyağa qarşılıq köstergen Ukrayina vatandaşlarına qol tutmağa yardım etmek içün azırlanğan. Bu qaide Qırımda qalğan Ukrayina vatandaşlarına nasıl tesir etecek?
– Birinciden, eñ müimini qayd etmek isteyim: bu qarar tek menim ve bir qaç halq deputatınıñ teşebbüsi degil. Bu, vatandaşlarımıznıñ, Ukrayina kontrolindeki topraqlarda ve Rusiye Federatsiyasınıñ işğali şaraitlerinde yıllarca, er kün Qırımda ukrain kimliginiñ saqlanması içün küreşken insanlarnıñ doğrudan-doğru talabıdır.
Qırımdaki "Sarı şerit" muqavemet areketiniñ aksiyası, Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrayinağa istilâsı vaqtında
İşğal altındaki vatandaşlar añlamaq kerekler ki, devlet olarnıñ küreşini köre
Vatandaşlarımız içün bu siyasiy-uquqiy ve ahlâqiy bir işaret olmalı. Vatandaşlarımıznı işğalge "köz alandan" qaytaramız. İşğal altındaki vatandaşlar añlamaq kerekler ki, devlet olarnıñ küreşini köre. Bir insan Ukrayin pasportını saqlasa, öz ana tilinde laf etse ya da Rusiye teşviqat tedbirlerinde iştirak etmekten vazgeçse, bu passivlik degil. Bu mecburiy assimilâsiyağa er künlik vatandaşlıq tirenüvidir.
Bugün işğalci memuriyetler Ukrayina tarafdarı olğanlarğa qarşı "Rusiye Federatsiyasınıñ ordusını itibardan tüşürüv" yüzlerce cinaiy ve memuriy davalarnı uyduralar. Bu qararnı qabul etip, devlet seviyesinde olarnıñ tirenüvini qanuniyleştirecekmiz.
– Tşebbüsiñizniñ Qırımdaki Ukrayina vatandaşları içün nasıl ameliy neticeleri olacaq, hususan şimdi, olar Ukrayina ve Rusiye arasında arbiy areketlerniñ kerginleşmesiniñ aqibetlerini pek yahşı duya?
– Bugün ameliy ceetten bu, vatandaş reineleri ve siyasiy mabüslerni qorçalamaq içün cemaat imayemizniñ quvetleştirüvi. Vesiqa, milliy ve grajdanlıq alâmetleri boyunca repressiyalarnıñ qabul etilmemesini qayd etip, Ukrayina tarafdarı olğanları içün taqip etilgen Ukrayina vatandaşlarına merkeziy destek ve informasion-uquqiy yardım köstermek içün temel bere. Aynı zamanda bu, Ukrayinlerniñ Qırımdaki ayatında nesiller boyunca oynadığı rol aqqında hatırlatma ola.
Bugün ameliy ceetten bu, vatandaş reineleri ve siyasiy mabüslerni qorçalamaq içün cemaat imayemizniñ quvetleştirüvi. Vesiqa, milliy ve grajdanlıq alâmetleri boyunca repressiyalarnıñ qabul etilmemesini qayd etip, Ukrayina tarafdarı olğanları içün taqip etilgen Ukrayina vatandaşlarına merkeziy destek ve informasion-uquqiy yardım köstermek içün temel bere. Aynı zamanda bu, Ukrayinlerniñ Qırımdaki ayatında nesiller boyunca oynağan rol aqqında hatırlatma ola.
Tamila Taşeva
"Qırım Ukrayin cemiyetiniñ aq-uquqlarını qorçalamaq — onıñ kelecekteki reintegrasiyasına azırlıq körmektir"
– Qarar leyhası ilhaq etilgen Qırımda Ukrayin milliy ve grajdanlıq kimligi sebebinden repressiyalarnıñ qayd etilmesi boyunca halqara aq qorçalayıcı munaqaşalar içün müim aletler berecek, dep aytıla izaatnamede. Ne aqqında laf kete?
– Söz, halqara mahkemelerniñ mevcut qararları yardımınen mevamımıznı quvetleştirmektir. Bu Künniñ parlament seviyesinde resmiy şekilde qayd etilmesi Ukrayinağa Qırımda Rusiye tarafından Ukrayin kimliginiñ bastırılması faktlarını halqara meydançıqlarğa: BMT, OSCE, Avropa Şurası ve Qırım platforması çerçivesinde daa da muntazam şekilde kötermege imkân berecek. Biz bunı Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy cinayetleri ve etnik öldürüv siyaseti aqqında vesiqalı delil olaraq qullanacaqmız.
Qırım Ukrayin cemiyetiniñ aqlarını qoruv Kününiñ teşkil etilmesi Qırımnıñ kelecekteki gumanitar reintegrasiyası vaqtında kerekli olacaq uquqiy çerçiveniñ azırlanuvıdır: yarımadada ukrain tasil, matbuat ve institutlarını ğayrıdan tiklemek vazifesi turğanda, devlet umumiy beyannamelerden daa konkret bir şeyge esaslanmalı.
Aqmescitte QMC Yuqarı Radası binası yanında Ukraнina tarafdarı miting, 2014 senesi
Bugün bu kün hatıra künüdir; tam bir bayram tek işğalden qurtarılğan soñ olacaqtır. Amma tam da bu sebepten onıñ uquqiy ve timsal temelini endi azırlamaq kerek.
– Bu qarar qabul etilse, onı muvafaqiyetli amelge keçirüv olaraq ne saylanacaq?
– Er yıl Qırımda Ukrayinlerniñ vaziyeti aqqında devlet kampaniyasınıñ başlatılması muvafaqiyet olur. Eñ esası vaqtınca işğal etilgen topraqlarda qalğan insanlarımız içün devlet ile qoruv ve bağ duyğusınıñ küçlendirilmesidir, amma bu endi qararnıñ vazifesi degil, devlet organlarınıñ areketleri ve halqara ortaqlarnıñ destegidir.
Qırımnıñ işğalden azat etilmesinden soñ bu Kün aq qoruyıcılardan milliy medeniyet, ilim ve ayatı Qırımnen bağlı olğan meşur erbaplarımıznı: Pavlo Gorânskiy, Aleksey Nırko, Agatangel Krımskiy, Vladimir Vernadskiy, Lesâ Ukrayinka ve digerlerni añma Kününe çevirilmek kerek.
Yaltadaki Les Ukrayinka abidesi, arhiv fotoresimi
– Qarar leyhası Ukrayina parlamentinde ne vaqıt baqılacaq?
– Şimdilik leyha Ukrayina Yuqarı Şurasında qayd etildi. Vesiqanıñ parlament komitetlerinde keçirilmesiniñ standart protsedurası devam ete.
Bizler teşebbüsçiler olaraq bütün deputat korpusınıñ birleşken destegine işanamız ve vesiqanıñ sessiya salonına tezce çıqarılması içün ğayret etemiz. Biz onı eñ yaqın vaqıtta tasdıqlamaq ve tam şekilde başlatmaq kerekmiz, çünki bu vatandaşlarımız çoqtan berli beklegen qarar.